Pandemija je samo pojačala regionalne nejednakosti u Srbiji, koje su i pre sadašnje zdravstvene i ekonomske krize bile među najvećima u Evropi. Nerazvijeni regioni su usled posledica korona virusa dodatno ekonomski oslabili, dok je prestonica višestruko ojačala. Beograd je investitorima prvo mesto za ulaganja, radna snaga se najviše seli ka prestonici, BDP glavnog grada po stanovniku i zarade su iznad nacionalnog proseka, a zaposleni koji rade na najbolje plaćenim poslovima većinom u prestonici – najlakše su se prilagodili „radu od kuće“.

Iako je smanjivanje ekonomskih nejednakosti među regionima u Srbiji zvanično promovisano kao jedan od glavnih ciljeva i u privlačenju stranih direktnih investicija (SDI), profesor Ekonomskog fakulteta u Beogradu Dejan Molnar kaže za B&F da je njihov raspored već od samog početka tranzicije bio izuzetno neujednačen u korist Beograda. U periodu od 2001. do 2016. godine, u regionu Beograda je realizovano čak 45% od ukupnog broja stranih investicija, u Vojvodini 37%, Šumadija i Zapadna Srbija su privukle tek 10%, a Južna i Istočna Srbija svega 8% od ukupnih stranih ulaganja.

Molnar napominje da su regionalne neravnomernosti u Srbiji bile izražene i po brojnim drugim osnovama čak i unutar samih regiona. Stoga ni troškovi koje je isporučila pandemija nisu bili jednaki za sve, jer je otpornost na šokove prevashodno zavisila od postojeće ekonomske snage i strukture privrede, kao i od kvaliteta zdravstvene i društvene infrastrukture.

Različite Srbije unutar jedne države

Kada je korona virus paralisao ceo svet 2020. godine, Beograd je imao BDP po glavi stanovnika za 71,5% veći od nacionalnog proseka, dok je u ostalim regionima bio niži od republičkog proseka i to u Vojvodini za 4,1%, u Šumadiji i Zapadnoj Srbiji za 33,3%, a u Južnoj i Istočnoj Srbiji za 34,6%.

Beograd je na 1.000 stanovnika imao 382 zaposlena, Vojvodina 317, Šumadija i Zapadna Srbija 293, a najlošija situacija je bila u regionu Južne i Istočne Srbije koji je imao 282 zaposlena na 1.000 stanovnika. Pritom, neto prosečna zarada bez poreza i doprinosa je u regionu Beograda bila veća za 1,3 puta nego u Vojvodini, blizu 1,5 puta viša nego u Šumadiji i Zapadnoj Srbiji i za 1,4 puta veća nego u Južnoj i Istočnoj Srbiji.

Regionalne razlike su vidljive i mereno kvalitetom radnih mesta. U beogradskom regionu oko 74% zaposlenih rade kao rukovodioci, direktori, funkcioneri, stručnjaci i umetnici, tehničari, službenici i oni koji se bave uslugama i trgovinom, što je za 23% više od republičkog proseka za pomenuta zanimanja.

S druge strane, u centralnoj, zapadnoj, južnoj i istočnoj Srbiji preovlađuju potpuno drugačije profesije među zaposlenima, napominje Molnar. U ovim regionima je najviše poljoprivrednika, šumara, ribara i srodnih zanatlija, te rukovaoca mašinama i postrojenjima, montera i vozača. Pored toga, u Beogradu čak 43,2% od ukupnog broja zaposlenih ima visoko obrazovanje, njihovo učešće u ukupnoj zaposlenosti u Vojvodini iznosi 23%, u Šumadiji i Zapadnoj Srbiji 20,4%, Južnoj i Istočnoj Srbiji 18,2%, dok je nacionalni prosek 26%, navodi Molnar.

U strukturi beogradske privrede više su zastupljeni tercijarni i kvartarni sektor, odnosno usluge, trgovina, administracija, državna uprava, finansije, u poređenju sa primarnim i sekundarnim – poljoprivredom, rudarstvom, prerađivačkom industrijom, dok je situacija u ostalim regionima obrnuta. Stoga su zaposleni u regionu Beograda mogli i lakše da se prebace na „rad od kuće“, ukazuje naš sagovornik.

Spremnost regiona da svojim zdravstvenim kapacitetima odgovore na pandemiju takođe je bila veoma različita. Kada je 2020. proglašeno vanredno stanje zbog ubrzanog širenja korona virusa, najviše stanovnika na jednog lekara je bilo u Vojvodini (399), zatim u Šumadiji i Zapadnoj Srbiji (371) i Južnoj i Istočnoj Srbiji (329), dok je stanje bilo najpovoljnije u Beogradu (286). Prema broju stanovnika koji dolaze na jednog lekara, nejednakosti su bile još veće unutar regiona, između samih okruga, i to u Vojvodini 1,65 puta, u Šumadiji i Zapadnoj Srbiji 1,7 puta, a u Južnoj i Istočnoj Srbiji 1,9 puta.

Unutrašnji odliv mozgova

Ogromne razlike u ekonomskoj razvijenosti, prosečnom standardu i kvalitetu života uzrokuju veoma izražene unutrašnje migracije od manje razvijenih ka razvijenijim regionima. U 2020. godini, priliv stanovništva su imali regioni Beograda (+4.866 lica) i Vojvodine (+ 937), dok su regioni Šumadije i Zapadne Srbije (-3.266) i Južne i Istočne Srbije (-2.537) zabeležili veći broj odseljenih nego doseljenih lica.

Unutar Vojvodine, od ukupno sedam okruga, u tri (Zapadnobačkom, Severnobanatskom i Srednjobanatskom) je zabeležen negativan migracioni saldo, u Sremskom okrugu je on bio nula, dok je u tri okruga (Južnobanatskom, Južnobačkom i Severnobačkom) pomenuti bilans bio pozitivan. U svih osam okruga unutar Šumadije i Zapadne Srbije zabeležen je negativan migracioni saldo stanovništva. Od ukupno devet okruga u Južnoj i Istočnoj Srbiji, čak osam je zabeležilo negativna migratorna kretanja, osim Nišavskog okruga (+ 172 lica).

Od ukupno 25 administrativnih oblasti, u čak 19 je evidentiran veći broj odseljenih u poređenju sa brojem doseljenih lica.

Tokom perioda od 2013. do 2020. godine, Srbija je proseku gubila oko 38.000 ljudi godišnje. U posmatranom sedmogodišnjem razdoblju rast broja stanovnika beležili su jedino Beograd (oko 3.500 na godišnjem nivou) i Novi Sad (oko 2.400 u proseku godišnje). Ostali gradovi imali su prosečan godišnji pad žitelja: Leskovac (-1.279), Кruševac (-1.123), Кraljevo (-1.114), Zrenjanin (-1.000), Sombor (-960), Кikinda (-663), Smederevo (-816), Užice (-684), Vranje (-539)…

Ovako izražen odliv stanovništva iz najvećeg dela Srbije ka samo dva grada, upozorava da bi uprave na lokalu trebalo što pre da osmisle i sprovedu razvojne strategije koje bi zaustavile, a potom počele i da preusmeravaju ovakva kretanja, ističe Molnar.

Ogoljene ruralne nedaće

Mada se u prvom talasu pandemije činilo da su sela u Srbiji odjednom počela da bivaju „prenaseljena“ zbog masovnog napuštanja gradova tokom najrigoroznijih karantinskih mera, podaci govore da je korona samo dodatno ogolela sve veći jaz u ekonomskom i društvenom razvoju na štetu ruralnih sredina.

Natalija Bogdanov, profesorka Poljoprivrednog fakulteta u Beogradu, ističe da je u uslovima pandemije položaj ruralnih sredina još otežaniji nego ranije:

„Na samom početku pandemije, u uslovima potpunog zatvaranja, ionako otežan pristup seoskog stanovništva socijalnim uslugama postao je još izraženiji. To se posebno odnosilo na zdravstvene usluge, na brigu o deci i starima, snabdevanje staračkih i samačkih domaćinstava u uslovima ograničenog kretanja i ukidanja transporta. Zaposleni iz seoskih sredina, smenski radnici i slično, često su bili prinuđeni da napuste poslove na kojima su angažovani. Sistem pomoći za staračka i samačka domaćinstva u udaljenim naseljima nije institucionalno bio regulisan. Sistemi samopomoći i socijalne mreže bili su pokrenuti i aktivirani da se ovi izazovi prevaziđu, uključujući lokalne nevladine organizacije i Crveni krst. Praćenje onlajn nastave otežavao je loš kvalitet interneta u udaljenim naseljima“.

Pokušaji da se pristup poljoprivrednika tržištima olakša kroz plasman putem onlajn pijaca i drugih vidova prodaje preko interneta jesu bili korisni, ali ne jednako za sve sektore i proizvode, smatra naša sagovornica. Isto se može reći i za vanredne mere podrške poljoprivredi. „Međutim, nema dileme da su ruralni turizam, ugostiteljstvo i domaćinstva uključena u prateće servise značajno profitirali, pre svega zbog ograničenog kretanja van zemlje“, zaključuje Bogdanov.

Danijela Nišavić

Biznis i finansije 195, mart 2022.

Foto: Pixabay

Чланак Jačanje regionalnih razlika u Srbiji: Virus beogradizacije се појављује прво на Biznis i Finansije.

Srbija beleži dugu tradiciju promašaja u politici regionalnog i ruralnog razvoja, u kojoj se selo gotovo uvek tretira kao problem a retko ili nikad kao resurs. Usled takve „razvojne vizije“, seoski život je sateran u zapećak, ali u tom zapećku koji obuhvata 85% teritorije Srbije, život ipak nije svuda isti. Manje je loš na severu zemlje koji ima bolju infrastrukturu i razvijeniju privredu, pa time i više mlađih i bolje obrazovanih stanovnika na selu u poređenju sa zapadnom, a posebno jugoistočnom Srbijom.

Zato, ako budućnost srpskog sela ostaje na mladima, koji bi trebalo da „podmlade“ poljoprivredu ne samo po godinama, već i po svom znanju i spremnosti da prihvate nove koncepte za delotvorniju proizvodnju – onda će ta budućnost po svoj prilici biti vrlo neravnomerno raspoređena. Isto onako kako se već decenijama širi polarizacija među regionima, koju je proizvela loša razvojna politika.

Navedeno potvrđuju podaci iz studije „Mala ruralna domaćinstva u Srbiji i ruralna nepoljoprivredna ekonomija“, čiji je autor profesorka beogradskog Poljoprivrednog fakulteta Natalija Bogdanov. U analizi su iznete ključne regionalne razlike koje reprezentuju tri ruralna regiona: Ravničarski region, Region velikih privrednih centara i Brdsko-planinski region.

Oslonac na najveće gradove

Ravničarski region čine Vojvodina i Mačva, u kojima prema poslednjem popisu iz 2012. godine živi 1,554 miliona stanovnika, ili 37% ruralne populacije Srbije. Velika investiciona i privredna aktivnost, dobra infrastruktura i povezanost sa Novim Sadom i Beogradom doprineli su da region privlači mlađu radnu snagu iz drugih područja, te je i indeks starenja stanovništva najpovoljniji u odnosu na druge ruralne regione, kao i obrazovna struktura stanovništva starijeg od 15 godina. Iako je, usled toga, zaposlenost u tercijalnom sektoru visoka, oko trećine zaposlenog stanovništva i dalje radi u poljoprivredi.

Kao privredno najrazvijenije ruralno područje u Srbiji, region učestvuje sa 50% u društvenom proizvodu ruralnih područja, dok je ostvareni društveni proizvod po stanovniku za 31% veći u odnosu na druga ruralna područja. Poljoprivredno zemljište zauzima više od 83% ukupnog prostora, a povoljan odnos radne snage i osnovnog kapitala obezbeđuje visoku produktivnost. Oko 65% oraničnih površina koristi se za proizvodnju žita, blizu 85% ukupnih površina je pod industrijskim biljem, dok proizvodnja povrća zauzima manje od 5% oraničnih površina regiona, što, međutim, čini čak četvrtinu površina zasejanih povrćem u Srbiji. S obzirom na značajnu proizvodnju žita, region je najveći proizvođač svinja i živine.

Međutim, veoma je izražen trend polarizacije gazdinstava prema veličini poseda, usled privatizacije velikih agrokombinata i promena u starosnoj i socioekonomskoj strukturi članova gazdinstava. Gazdinstva veličine do 3 ha čine čak 66% ukupnog broja gazdinstava, dok sa druge strane, gazdinstva veličine preko 10 ha zauzimaju 30% poljoprivrednih površina regiona, a oko trećine gazdinstava u Srbiji čija veličina prelazi 10h, takođe se nalaze u ovom regionu.

Što bliže putu, to više mladih

Sasvim drugačija situacija je u Regionu velikih privrednih centara sa okolinom, koji obuhvata delove centralne Srbije, Šumadiju, deo Mačve i Stiga. Na ovom području značajan broj gazdinstava je manji od 3 ha, dok je zastupljenost gazdinstava veličine preko 10 ha izrazito mala. U poređenju sa Vojvodinom, ovaj region karakteriše i veći broj mešovitih gazdinstava i manje nepoljoprivrednih domaćinstava.

Na ovoj teritoriji živi 15% ukupne populacije u Srbiji i mada je prosečna gustina naseljenosti povoljnija nego u drugim ruralnim područjima, problem je u visokoj stopi starenja stanovništva. Zastupljenost primarne proizvodnje (32,68%) je manja u odnosu na druga ruralna područja centralne Srbije, a od ukupnog broja seoskog stanovništva u Srbiji koje radi u sektoru usluga, čak 28% živi u ovom regionu.

Region formira četvrtinu društvenog proizvoda ruralnih područja, dok je ostvareni društveni proizvod po stanovniku za 30% manji od nacionalnog proseka. Najznačajnija delatnost primarnog sektora je poljoprivreda, u kojoj dominira proizvodnja povrća, voća i stočarstvo. Područja koja se nalaze na raskrsnici velikih magistralnih pravaca i imaju mlađu edukovanu radnu snagu beleže značajniju investicionu aktivnost i ekonomski rast u odnosu na ostatak regiona, pa otuda i visoka zastupljenost usluga u ukupnoj privrednoj strukturi regiona i njihovo značajno učešće (28%) u društvenom proizvodu tercijalnog sektora ruralnih područja.

Poljoprivredne površine zauzimaju 64% ukupne teritorije i mada je odnos radne snage i osnovnog kapitala nepovoljniji nego u Vojvodini, produktivnost je viša u odnosu na druga ruralna područja centralne Srbije. Oko 60% oraničnih površina koristi se za proizvodnju žita, koje se, međutim, gotovo u celosti koristi za ishranu stoke, budući da se 24% ukupne proizvodnje goveda i čak 30% proizvodnje ovaca u Srbiji odvija u ovom regionu.

Stočarstvom se bave i manja gazdinstva, za koja je prihod od prodaje mleka osnovni ili jedini redovan prihod domaćinstva. Tradicionalno, značajan deo prihoda ostvaruje se od proizvodnje voća i grožđa, s obzirom da je u ukupnoj površini pod voćnjacima i vinogradima u Srbiji ovaj region zastupljen sa 30%. I prehrambena industrija je dobro razvijena, u čijoj strukturi dominiraju klanice, fabrike za preradu voća i povrća, mlinovi i mlekare.

Neprekidna marginalizacija

Najlošije stanje je u Brdsko-planinskom regionu koji obuhvata prostor istočne, južne i zapadne Srbije i sa 42% ukupne teritorije Srbije predstavlja najveći ruralni region, a koji generalno karakterišu zapušteni zemljišni potencijali, nedostatak radne snage, neorganizovano tržište i nedostatak adekvatnih ruralnih servisa. Na ovom području živi 20% populacije Srbije, ali je prosečna gustina naseljenosti najniža u odnosu na druga ruralna područja.

Svaki treći odrasli stanovnik nema potpuno osnovno obrazovanje, stopa zaposlenosti je najnepovoljnija u zemlji, a više od 35% zaposlenog stanovništva radi u primarnom sektoru, pre svega u poljoprivredi i rudarstvu.

Poljoprivredne površine čine 55% ukupne teritorije, što je mnogo manje u odnosu na druga ruralna područja, a niža je i produktivnost usled skromnih ulaganja i opremljenosti gazdinstava. Specifičnost ovog regiona je visok procenat neiskorišćenog zemljišta, posebno u jugoistočnom delu, a razlozi su u nepovoljnoj starosnoj strukturi stanovništva, nedostatku odgovarajuće mehanizacije, nedostupnosti parcela i lošem kvalitetu zemljišta.

Pored žita, značajnije se proizvode povrće i maline u čijem uzgajanju prednjači Zlatiborski okrug, koji odstupa od proseka regiona i po uzgajanju goveda, a sa Raškim okrugom spada i u najveće uzgajivače ovaca u zemlji. Iako region ima najveći turistički potencijal, nerešeni infrastrukturni problemi, koji su posebno izraženi na jugoistoku Srbije, uslovljavaju neprekidno demografsko pražnjenje regiona, njegovu ekonomsku marginalizaciju i naglašeno ruralno siromaštvo.

Vojvodina ima najmlađe vlasnike imanja

Prema analizi ekonomiste Miroslava Zdravkovića, među vlasnicima ukupno 628.552 poljoprivrednih gazdinstava u Srbiji, samo 0,6% njih je prema poslednjem popisu bilo staro do 24 godine, a tek 15,8% je bilo mlađe od 44 godine. Vojvodina ima najmlađe vlasnike imanja, sa 38,8% onih koji su mlađi od 25 godina i sa 36,1% poljoprivrednika starosti od 25 do 34 godina. Najstarije stanovništvo u poljoprivredi živi u Pirotskoj, Topličkoj, Nišavskoj, Jablaničkoj, Borskoj i Zaječarskoj oblasti. Kada je reč o obrazovanju, podaci pokazuju da 8.992 vlasnika poljoprivrednih imanja ima završenu višu školu ili fakultet u oblasti poljoprivrede, a još 31.639 ima više i visoko obrazovanje iz drugih struka. Bez srednje škole je 379 hiljada poljoprivrednika, a sa srednjom školom 208 hiljada.

Zorica Žarković

Broj 175/176, jul/avgust 2020.

Foto: Pixabay

Чланак Regionalne razlike u podmlađivanju sela u Srbiji се појављује прво на Biznis i Finansije.