Prvi put običaj unošenja badnjaka zabeležen je 1272. u Duborvniku. Smatra se da Badnjak nosi prethrišćanske korene. Stari Sloveni su hrastu pridavali veliki značaj jer predstavljao simbol boga groma Peruna.

Badnjak simboliše hrast, koji su pastiri doneli u vitlejemsku pećinu gde je rođen Isus i koji je Josif založio da bi ugrejao hladnu pećinu. Varnice koje su poletele ka nebu su najavile jedan od najposebnijih i radosnih događaja. Rođenjem Deteta u vitlejemskim jaslama pokazana je tajna savršenog čoveka. Hrišćanstvo počinje Detetom, radošću i blagom vešću o miru i dobroj volji

Badnjak je nastao od reči bdenje uoči praznika Hristovog rođenja, najverovatnije na području jadranskog zaleđa gde je ova reč posvedočena i odakle se nastavila dalje širiti.

Mnogi srpski običaji vezani za proslavu Božića imaju drevno poreklo u verovanjima i mitologiji starih Slovena. Oni su delili drveće na ono sa dušom i bez duše, a ispod ovog potonjeg nisu gradili kuće, niti su pod njim spavali. Badnjak se povezivao sa kultom Sunca i vatre i pripisivane su mu božanske moći. Stari Sloveni su verovali da se spaljivanjem badnjaka obnavlja vegetacija, čime se nagoveštava početak novog godišnjeg perioda.

Kada su Sloveni primili hrišćanstvo, njihovi običaji su dobili novo značenje. Crkva je neke običaje izbacila zbog magijskih osobina, a neke sačuvala i dala im hrišćanski značaj. Tako su badnjak i neki običaji uoči Božića hristijanizirani, kako bi se Srbi preko njih upoznali sa praznikom rođenja Hristovog.

S obyiron na to da Badnji dan pada krajem decembra (i po julijanskom kalendaru) i početkom nove godine, badnjak simboliše staru godinu i nagoveštava početak nove i rađanja novog sunca. Kako Sloveni nisu imali idole, tako je badnjak bio primitivni idol božanstva, nešto kao demon vegetacije. Samo drvo je kod Slovena moglo da važi za sedište ili hram nekog božanstva, pa se verovatno zato badnjaku pridavalo veliko poštovanje.

Prema ruskom filologu Vladimiru Toporovu, sečenje badnjaka predstavljalo je ponovno odigravanje mitske bitke u kojoj Mladi Božić ubija svog oca Starog Badnjaka. Likovi Starog Badnjaka i Mladog Božića mogu se sresti u srpskim koledskim pesmama, koje su se pevale oko Božića u povorkama koledara. Po Toporovu, prvi je personifikovao zadnji dan stare godine, kad su snage mitskog Haosa najjače, dok je drugi personifikovao prvi dan nove godine, početak ponovnog uspostavljanja kosmičkog reda. Stari Badnjak i Mladi Božić bi poticali od zmaja i zmajeubice iz praindoevropske mitologije.

Na Badnji dan, a u nekim krajevima i prethodnog dana, neko od ukućana odlazi u šumu i donosi granu mladog hrastovog drveta, kojoj se prethodno obrati sa: „Dobar ti dan, badnjače“ posipajući je žitom.

Izvor: Vojvodinauživo

Foto: Unsplash

Чланак Zašto kažemo Badnjak i šta simbolizuje? се појављује прво на Biznis i Finansije.

Još od sredine 6. veka, njihove horde plave sever. Čini se da je reč o još jednoj od varvarskih najezdi koje su došle na obod rimskog sveta – potisnuta Hunima, sa istoka stiže ljudska bujica – ujedinjena bez države, “neistorijska” masa Avara i Slovena. No, pred njima je nepremostiva prepreka – Dunav i snažno utvrđena vizantijska granica.

Malo ko je u to doba u Slovenima video pretnju ili mogao da pretpostavi kakve će biti posledice njihovog dolaska. Pritom, Balkan je tada još uvek predstavljao jednu od glavnih pozornica evropske istorije, kao što je bio tokom čitavog prethodnog milenijuma dok su na njemu rasle grčka, helenistička, a potom i delom rimska civilizacija.

Greškom zanemareni

U ovo doba, krajem 6. i početkom 7. veka, Zapadno Rimsko carstvo se odavno raspalo na gotska i franačka kraljevstva, ali na Istoku je ojačana Vizantija kojoj je Justinijan pola veka ranije povratio i brojne posede na Zapadu. Justinijan je ojačao i sistem utvrda uz Dunav, drevni rimski Limes, koji štiti Vizantiju od navale varvara kao što su Sloveni i sudbine koja je prethodno zadesila Rim.

Sve oči su stoga uprte na istok, na poslednji antički rat, sukob Vizantije sa Persijom. U prestonici, Carigradu, najvećem gradu Evrope, vode se hristološke i političke borbe. Na Slovene malo ko zaista obraća pažnju.

O tome svedoče i tadašnje beleške o Slovenima koje su u istorijskim izvorima sasvim sporadične. Često tako biva sa hronikama da se, opterećene svakodnevnom politikom, samo uzgredno osvrću na ono što će potom biti glavni istorijski procesi. Na primer, arapski hroničari će pola milenijuma kasnije jedva zabeležiti da su u Levantu počeli krstaški ratovi, mada se njihove posledice protežu sve do danas.

Istorija za Vizantiju, međutim, zaista kreće drugim tokom po dolasku Slovena na Balkan. ”Od velikih spoljnopolitičkih događaja ranovizantijskog doba nijedan nije imao ni približno toliki značaj za Vizantijsko carstvo kao prodiranje Slovena na Balkan”, piše slavni Grigorije Ostrogorski (1902-1976), jedan od osnivača vizantologije u Srbiji i jedan od globalno najuticajnijih vizantologa prethodnog veka.

Nebranjena granica na Dunavu

Redak među savremenicima koji je na ovaj način svestan značaja najezde Slovena je niko drugi do vizantijski car, Justinijanov naslednik, šezdesetogodišnji imperator avgustus cezar Flavije Mavrikije Tiberije. Usamljen u tome što u dolasku Slovena vidi najveću pretnju epohe, Mavrikije je Aziju privremeno umirio bez rata i onda je na granici na Dunavu 592. godine poveo rat sa Avarima i Slovenima koji će trajati deset godina.

Čini se da će to biti dovoljno i da Sloveni nikada neće ni ući u istoriju, odnosno da će ostati na marginama vizantijskih hronika. U međuvremenu, jedan ispad u Valahiju okončava se vojnim uspehom za Mavrikija – slovenska plemena doživljavaju težak poraz, ali vesti o tome ne izazivaju uzbuđenje u Carigradu.

I onda se 602. godine događa neverovatan preokret. Zbog zahteva da gone Slovene i prezime sa druge strane Limesa, dunavske legije podižu pobunu protiv Mavrikija i obaraju cara. Nakon što ih u tome podrži Carigrad, na njegovo mesto dolazi Foka koji će vladati sve dok ga deceniju kasnije ne bude oborio Iraklije koji će postati jedan od najznačajnijih vizantijskih careva.

No, Foka, uzdignut vojničkom samovoljom i stavom da su Sloveni samo Mavrikijeva briga, odlučuje da sasvim napusti granicu na Limesu. Po prvi put za hiljadu godina, Foka ostavlja granicu na Dunavu nebranjenu čitavu jednu deceniju. I upravo, u tom će periodu, silna masa Slovena preći reku i kao lavina naseliti čitav Balkan.

Barijera između hrišćanskog Istoka i hrišćanskog Zapada

Slovenska plemena zauzimaju bogata područja, pljačkaju naselja i uništavaju rimske gradove. Grčko i rimsko će se stanovništvo sasvim povući u priobalje, u utvrđene gradove i na ostrva. Tako, punih nekoliko decenija, Avari i Sloveni haraju Balkanom, opsedaju Solun, a potom i sam Carigrad. Balkan stoga dobija i novo ime – Sklavinija.

Među pristiglim južnoslovenskim plemenima, kako će kasnije zabeležiti Konstantin Porfirogenit, nalaze se i plemena Srba i Hrvata. No, ona dolaze nešto kasnije, nezavisno od bujice koju predvode Avari. Ovo se zbiva u doba cara Iraklija sa kojim Srbi, u šta gotovo nema sumnje, stupaju u saveznički odnos. Inače, Iraklije će obnoviti granicu, umiriti slovenska plemena, pa čak odbiti i više opsada, ali Balkan će trajno promeniti svoj lik.

”Svi ostali varvarski upadi koje je Carstvo tada doživelo imali su prolazan karakter. Sloveni su, naprotiv, ostali na Balkanu za sva vremena i postali jedan od najvažnijih faktora vizantijske istorije”, navodi Ostrogorski u ”Istoriji Vizantije”. Njihov dolazak, što je važno reći, nije samo okončao antičku epohu, nego je i produžio život same Vizantije. Novo stanovništvo predstavljaće biološku bazu budućeg carstva.

No, sve do njihovog pokrštavanja u narednim vekovima, Sloveni na Balkanu čine novu, nalik na klin, nepremostivu pagansku barijeru između hrišćanskog Istoka i hrišćanskog Zapada. Ona je i religiozna i kulturna i jezička, jer označava i kraj dominacije latinskog jezika u Ervopi. Često se kaže kako su Južni Sloveni na Balkanu na razmeđu, granici Istoka i Zapada, ali se zaboravlja da su ovu granicu delimično – sami napravili.

Slobodan Bubnjević

Izvor: Nauka kroz priče

Foto: carloslorite, Pixabay

Чланак Kako su Sloveni izašli sa margina istorije? се појављује прво на Biznis i Finansije.