Cunami raznih kozmetičkih preparata za ličnu higijenu, koji u ovo naše doba obavezno nose oznaku „prirodno“ bez obzira koliko je u njihovoj proizvodnji kumovala hemija, oduvao je sapun u ćošak, sve dok ovo „siroče“ savremene kozmetičke industrije nije na velika vrata vratila korona. Pre toga, gotovo nijedna reklama nije poručivala da će vas baš sapun učiniti preko noći jedinstvenim bićem sa natprirodnim sposobnostima, iako je ovaj jeftini proizvod član domaćinstva u gotovo svakom domu širom planete.

Istorija o njegovom nastanku ujedno svedoči koliko su ljudi u potrazi za čistoćom morali da isprljaju ruke. Do sada pronađeni arheološki ostaci ukazuju da najraniji predak današnjeg sapuna datira iz trećeg milenijuma pre nove ere. Spravljali su ga u drevnoj Mesopotamiji, kuvanjem životinjskih masti zajedno sa vodom i pepelom. Rezultat je bila masna i smrdljiva smesa kojom se skidala prljavština. Egipćani su, takođe, imali svoju preteču sapuna, koji su pravili kombinovanjem ulja biljnog i životinjskog porekla sa alkalnom solju.

U antičkom Rimu, poznatom po javnim kupatilima, sapun se prema zapisima rimskog naučnika Plinija Starijeg, pravio od loja dobijenog od goveđe masti i pepela. Stari Rimljani, kao i Grci, koristili su ove smese za pranje tkanina, ali ne i za ličnu higijenu. Rađe su se kupali u vodi obogaćenoj aromatičnim uljima i potom mazali kožu maslinovim uljem, a upotrebljavali su i „strugače“ od metala ili trske kojima su uklanjali preostalo ulje ili prljavštinu. Za razliku od njih, Germanima i Galima je sapun bio omiljen, a grčki lekar i filozof Klaudije Galen je smatrao da su „varvari“ u ovome u pravu i preporučivao je sapun kao najbolje sredstvo za uklanjanje nečistoće s tela.

Preteče „ekološkog fundamentalizma“

Uprkos opšte poznatoj činjenici da srednjovekovna hrišćanska Evropa nije naročito bila sklona čestom kupanju, te da je duhovnu higijenu uveliko pretpostavljala telesnoj, sapundžije su već u 14. veku oformile svoje udruženje. Dokumenti o prvim esnafima sapundžija potiču iz Augsburga, Beča i Ulma.

Ove zanatlije su pravile sapun kuvanjem od loja i drugih životinjskih masnoća, soli i masne sode, koja se dobijala od natrijum-karbonata i kreča. Umesto sode, u nuždi je mogao poslužiti i pepeo. Sapundžije su za kuvanje imale velike posude od nekoliko stotina litara. U njima se najpre topio loj, koji se potom kuvao s masnom sodom, a kao ogrev koristilo se drvo. So je služila za izdvajanje osnovne mase za sapun, koja se ispirala vodom i sipala u drvene kalupe, gde se nedeljama hladila.

Sapundžije su često bile i voskari jer su od istog materijala od koga su pravile sapun proizvodile i sveće, takozvane lojanice.
Srednjovekovna Evropa može da zahvali tadašnjim arapskim hemičarima što je do nje konačno stigao sapun koji se pravio preradom maslinovog uja, timijana i kaustične sode. Prvi ovakav sapun na bazi maslinovog i aromatičnog lovorovog ulja, pod nazivom „Alepo“, proizveden je u Siriji, a u Evropu su ga doneli krstaši i trgovci. Bio je to neverovatno luksuzan proizvod, koji su u 16. veku počeli da kopiraju i evropski proizvođači, pa su sapuni na bazi biljne masti dobili svoju francusku, italijansku, špansku i englesku verziju.

S druge strane okeana, u Novom svetu, doseljenici iz Evrope su bili pravi „ekološki fundamentalisti“, odnosno verovali su da čovek treba da miriše (smrdi) prirodno, te da je redovno kupanje đavolja rabota kojom se širi bolest. Kolonisti su sapun koristili prvenstveno za kućno čišćenje, a pravljenje sapuna bilo je u nadležnosti žena.
Sudeći prema jednom opisu iz 1775. godine, američke domaćice su postupale gotovo isto kao i sapundžije srednjovekovne Evrope. Tokom zime su skladištile životinjsku i mast od kuvanja, kao i pepeo i od toga spravljale sapun kuvajući ove sastojke u ogromnim posudama.

Uterivanje čistoće građanskim ratom

Neverovatno je koliko je ovaj proizvod odolevao novinama u Novom svetu, budući da se po istom principu spravljao i u prvim američkim fabrikama, poput njujorške kompanije „Kolgejt“ osnovane 1807. godine, a potom i kompanije „Prokter& Gembl“, koja je nastala 1837. u Sinsinatiju. Iako se povećao obim proizvodnje sapuna, to nimalo nije promenilo njegove sastojke i upotrebu, pa je većina Amerikanaca nastavila da se kupa samo vodom, odbacujući sapun kao proizvod koji se i dalje povezivao sa izradom sveća i trgovinom lojem.

Masovniju čistoću među doseljenike uterao je tek američki građanski rat, koji je predstavljao prekretnicu ne samo u stvaranju buduće super sile, već i u osnovnim higijenskim navikama stanovništva. Zahvaljujući reformatorima koji su oglašavali redovno pranje vodom i sapunom kao sanitarnu meru za pomoć ratnim naporima Unije, potražnja za jeftinim toaletnim sapunima drastično je porasla među masama.

Po završetku građanskog rata, američki proizvođači su sve više počeli da se utrkuju u proizvodnji finijih sapuna sa egzotičnim sastojcima. Tako je „Prokter& Gembl“, koji se u međuvremenu zahvaljujući i odličnoj reklami proslavio i van američkih granica, na samom početku 20. veka ponudio eliti sapun od slonovače.

Sapunjanje Balkana

Prvi pokušaj da se osnuje esnaf sapundžija kod nas zabeležen je u Novom Sadu 1749. godine, koji je tada bio u sklopu Austrougarske. Novosadske sapundžije su zatražile od Magistrata cehovsku privilegiju. Poreska vlast im to nije odobrila, već samo pravila kojima su privremeno regulisale svoj položaj, prava i dužnosti. Tek kada su se sapundžije udružile sa mesarima, dobili su dozvolu da 1764. osnuju zajednički ceh. Sapundžije su preko ceha tražile da se zabrani rad onima koji su sapun prodavali po nižim cenama, kao i da se onemogući trgovcima da nude sapun donet iz drugih zemalja.

Iz ovog esnafa kasnije je nastalo Prvo novosadsko sapundžijsko društvo. To je bila zadruga koja je prema sačuvanim podacima iz 1892. godine proizvela 350.000 kilograma sapuna za pranje i 25.000 kilograma sveća. Zaštitni znak Prvog novosadskog sapundžijskog društva bio je paun, koji je krasio i reklame ovog udruženja. Ono je 1904. godine izraslo u fabriku sapuna, koja od 1923. godine posluje pod imenom „Albus”.

Prvi esnafi sapundžija na Balkanu osnovani su u vreme vladavine Osmanlija u 18. i 19. veku, takođe s ciljem da ih zaštite od inostrane konkurencije. Sa oslobođenjem Srbije iz turskog ropstva javljaju se i prve manufakturne radionice sapuna u većim gradovima. Ipak, sapundžijski zanat se u Srbiji smatrao jednim od najprljavijih poslova, pa su se roditelji teško odlučivali da svoju decu pošalju na rad u takve radionice. Zato su na izučavanje ovog zanata pretežno dolazila deca sa sela.

Prvi veći proizvođač sapuna u Srbiji bio je majstor Gligorije Gliša Janković, koji je u Kruševcu 1839. godine pokrenuo radionicu za proizvodnju sveća i sapuna, sa kapacitetima koji su premašivali obim tadašnje zanatske proizvodnje. Inovacije u proizvodnju je uneo njegov unuk Gligorije Janković Gila, koji je dobio ime po dedi. On je posle završene gimnazije u Kruševcu otišao u Beč da izučava trgovinu, a potom u Češku i Nemačku da se specijalizuje za fabričku proizvodnju sapuna.

Po povratku u Kruševac, okupljao je umetnike koji su predlagali oblike i boje sapuna, kao i ambalažu. Tako su se na domaćem tržištu pojavili „presovani“ beli i žuti sapuni za pranje odeće, toaletni sapuni u raznim bojama, posebni mirišljavi sapuni, a potom i glicerin i medicinski sapuni. Najpoznatiji proizvod, „Merima“ dečiji sapun, prvi put je proizveden u preduzeću „Gliša Janković i sin“ 1919. godine i potom se decenijama proizvodio po istoj recepturi.

Cela fabrika dobija ime „Merima“ 1924. godine, i to po junakinji jedne narodne pesme. Jedno od značenja ovog ženskog imena arapskog porekla, koje je u Srbiju došlo preko Turaka, je „čista“, pa je i poruka potrošačima bila da su proizvodi „čisti“, odnosno napravljeni od prirodnih sastojaka, ili što bi se danas reklo – organski.

Izvor: Biznis i finansije julski broj 187/188

Piše: Zorica Žarković

Foto: Pixabay

Чланак Prljava istorija sapuna: Smradom do čistoće се појављује прво на Biznis i Finansije.

Da bi lakše razumeli šta znači iskaz u naslovu, i oni koji nisu odmakli dalje od čitanja stripova u osnovnoj školi, neophodno je da se poslužim slikovitim izražavanjem. Najčistiji BDP stvara se u umnom delu uslužnog sektora, u IT i konsultantskim uslugama, gde se pri stvaranju dodate vrednosti koristi samo računar, koji se napaja, po mogućstvu, električnom energijom iz obnovljivih izvora.

Najzagušljiviji BDP se stvara ukoliko se zapali roštilj i proizvedene pljeskavice i ćevapčići prodaju po ceni malo većoj od nabavne cene upotrebljenog mesa (i soje). Oni stariji od 25 godina mogu se prisetiti maja 1999. (ukoliko nisu bili na borbenim položajima), kada su Beograđani pekli na otvorenom zalihe hrane iz zamrzivača, jer su nam naši veliki prijatelji Amerikanci uništavali trafo stanice.

Proizvodnja BDP-a je bila minimalna (pretvaranje zaliha u gotov proizvod) a zagađenje vazduha golemo. Da ne ulazimo u plemenitost zagađenja koje su napravile bombe sa osiromašenim uranijumom i plamen od bombardovanih objekata.

I u Beogradu ima smradova

Termoelektrane, železare i livnice predstavljaju hiljade i milione roštilja koji gore istovremeno.
Najveći zagađivači vazduha u Srbiji su lignit koji se upotrebljava u termoelektranama, grejanje stanovništva i institucija na drva i ugalj, i industrijski proizvođači u Boru, Smederevu, Pančevu i drugim mestima gde se u vazduh ispuštaju velike količine otrovnih supstanci.

BDP koji se stvara u Boru i Smederevu je relativno mali (godišnji fond zarada zaposlenih umanjen za gubitke u poslovanju), a u Pančevu i ne postoji (ukoliko je gubitak kapitala veći od fonda zarada – nisam proverio, i ja volim više da čitam stripove), ali je proizvedena količina otrovnih gasova toliko velika da goni ljude na proteste.

I u Beogradu ima svakakvih smradova ali su nas korona maske delimično spasile od direktnih efekata udisanja i trovanja. Ukupno zagađenje u svakoj zemlji zavisi od rasporeda ekonomskih aktivnosti, da li više roštiljaju ili mozgaju, i od poreza na zagađenje i investicija u zaštitu životne sredine.

Srbija šampion za ulagače trovače

Skoro sve evropske zemlje se trude da smanje količinu emitovanih štetnih gasova, a EU kao krovna institucija uvodi i poreze kako bi se trovači vazduha naterali da smanje količinu proizvedenih otrova, ili da isele proizvodnju u zemlje sa manje rigoroznim zakonodavstvom, kakva je Srbija.

U bazi podataka nema Albanije, Bosne i Hercegovine i Severne Makedonije, pa je moguće da je neka od ovih zemalja skriveni šampion u zagušljivosti BDP-a. Ali, sada nam to nije važno, bitno je da smo i mi negde šampioni.
Srbija bi (bez podataka za KiM) udajom za EU u miraz donela i 1,56% stanovnika, ali samo 0,32% BDP-a po tekućem kursu (jer imamo samo jednu petinu prosečnog u EU), dok bi po kupovnoj snazi donela 0,62%.

Unela bi u brak i vazdušni prostor u kome bi donela i 1,05% gasova koji stvaraju efekat staklene bašte, 3,86% acidifikujućih gasova i 1,5% reaktanata ozona. Mada imamo samo 20% evropskog BDP-a po stanovniku prvih gasova imamo 67,4% od evropskog proseka, 247,8% drugih i 96,5% od trećih.

U EU se u proseku godišnje po stanovniku ispusti 8,9 tona gasova koji stvaraju efekat staklene bašte, 37 kilograma acidifikujućih i 46 kilograma reaktanata (prekursora) ozona. U Srbiji se po stanovniku proizvede po 6 tona prvih i po 93 i 44 kilograma drugih i trećih.

Bor, Smederevo, Pančevo i Obrenovac daleko ispred EU

Pošto imamo za 16,6% manju gustinu naseljenosti od prosečne u EU, to koriguje naniže naše pokazatelje o zagađenju po stanovniku na zagađenje po kvadratnom kilometru kod prvih gasova na 56,2% od proseka u EU, na 206,6% kod drugih i 80,5% kod trećih.
Gustina naseljenosti stanovništva ima velike raspone, od nenaseljenih područja, onih sa par stanovnika po kvadratnom kilometru, pa do urbanih centara gde može da dostigne i preko 50.000.
Žarišta zagađenja u Srbiji, kao što su Bor, Smederevo, Pančevo i Obrenovac, imaju nekoliko puta veće pokazatelje i po stanovniku i po kvadratnom kilometru u odnosu na prosečne za EU ili za Srbiju.

Još da nije te Bugarske, gde bi nam bio kraj

Nezgodno je kada ovaj BDP dovedemo u vezu sa zagađenjem. U Srbiji je kod prvih gasova ono 3,3 puta veće od proseka u EU, kod drugih 12,2 puta, a kod trećih 4,7 puta!
Za jedan milion evra BDP-a u EU se u proseku proizvede 295 tona prvih gasova, 1,2 tone drugih i 1,5 tona trećih. U Srbiji se, za isti milion evra BDP-a, proizvede oko 1.000 tona prvih gasova, 15,1 tona drugih i 7,2 tone trećih.

Veće zagađenje prvom grupom gasova ima samo Bugarska, dok smo kod druge i treće grupe ubedljivi evropski šampioni.
Kod druge grupe, da ih stripovito nazovem „sumporoidima“, na drugom mestu je Turska, sa samo 6,5 tona po milionu evra BDP-a i ona upućuje na mogućnost da su nam jedina prava konkurencija BiH, Albanija i Severna Makedonija.
Kod treće grupe „ozonatora“ nakon Srbije sa 7,2 tone je Danska sa 4,9 tona i teško je zamisliti da smo u nečemu još za gotovo 50% ispred ove napredne evropske zemlje. Voće da ne računamo. A i ono se, jadno, guši od ovih zagađivača vazduha.

Da bismo živeli u sreći, nemojmo se porediti s drugima

Na ovde napisano dodao bih pitanja čitaoca materijala u radnoj verziji: koliki su skriveni troškovi bolovanja, smrti, bolničkog lečenja… Podaci kažu da oko 6.000 ljudi godišnje u Srbiji umre od zagađenja, a koliko je to bolesnih, na lečenju jako skupim lekovima, koliko invalida? Ko bi mogao da odgovori na ova i slična pitanja? Ipak ja više volim mudrosti iz stripova, poput „ako želiš pobijediti, ne smiješ izgubiti“. A mi smo kod ovih gasova veliki šampioni.
Da bi se živelo u spokoju i u sreći moraju se izbeći bilo kakva poređenja, sa prvim komšijom, sa kolegama na poslu, sa drugim državama. Srbija je najlepša zemlja na svetu, nije baš najčistija, ali u njoj žive dobri ljudi.

Izvor: Miroslav Zdravković, makroekonomija.org

Чланак Srbija ima najzagušljiviji BDP u Evropi се појављује прво на Biznis i Finansije.