Za razliku od mnogih hrišćanskih kongregacija u SAD koje su na rubu opstanka, mega crkve zapanjujuće rastu poslednjih godina, pri čemu najveće imaju na stotine hiljada vernika. One funkcionišu daleko više kao mašine za izvlačenje novca nego kao duhovne organizacije, jer za njih vernici predstavljaju tržište, a manje crkve mete za preuzimanje. Svake godine objavljuje se lista sto najbrže rastućih mega crkava koje beleže ogromne prihode. Iako je reč o industriji u kojoj komercijalni poslovi hrane jedni druge, mega crkve su kao i ostale verske zajednice u Americi izuzete od većine poreskih obaveza.
Ko bi u Srbiji pomislio da ode u crkvu radi urnebesnog večernjeg provoda? Međutim, u Americi to nije neobično. Na primer, jedna evangelistička crkva u Kanzas Sitiju, koja može da primi čak 16.000 ljudi, svake srede održava koncerte hrišćanskih hevi metal grupa. Po čemu se „hrišćanski metalci“ razlikuju od onih „nehrišćanskih“ nije sasvim jasno kada na video snimku jednog takvog koncerta vidite sledeću scenu: muzika tutnji kroz zvučnike, a gomile vernika frenetično skaču i vrište dok tenk prelazi preko bine i gazi red automobila!?
Procenjuje se da širom Sjedinjenih Američkih Država ima između 350.000 i 400.000 verskih objekata, među kojima preovlađuju crkve različitih hrišćanskih denominacija. Ali, i u veri postoji preraspodela dohotka. Mnoge od hrišćanskih kongregacija su na rubu opstanka, sa prosečnih šezdesetak članova, od kojih je većina starija od 65 godina.
Nasuprot njima, takozvane mega crkve ubrzano rastu. To su crkve koje broje najmanje 2.000. članova, a najveće među njima imaju na stotine hiljada vernika. Tri četvrtine njihovog članstva mlađe je od 55 godina, dok je polovina u toj grupi stara manje od 35 godina.
„Princ propovednika“
Trenutno u SAD ima samo 1.800 mega crkava, ali one preotimaju gro prihoda od konkurencije, rukovodeći se principima koje u svom poslovanju favorizuju najveće američke kompanije sa liste Fortune 500. To znači da mega crkve funkcionišu mnogo više kao mašine za izvlačenje novca od članstva, nego kao duhovne organizacije jer za njih vernici predstavljaju – tržište.
Ovaj fenomen nije nov, štaviše svoje poreklo može da zahvali Starom kontinentu. Na početku tog rodoslova je baptistička metropolitanska crkva Tabernakl, koju je 1861. godine u Londonu osnovao baptistički propovednik i pisac Čarls Sperdžen. Bio je poznat u britanskoj javnosti kao „Princ propovednika“, jer je zahvaljujući svojim govorničkim veštinama privlačio ogromne mase vernika i bio je „hrišćanska zvezda“ toga doba.
Prvu takvu crkvu preko okeana pokrenula je jedna žena. Kontroverzna pentakostalska propovednica Ejmi Sempl Mekferson redovno je okupljala više od 5.000 sledbenika u svom hramu „Angelus“ u Los Anđelesu.
Ona je bila prva koja je dvadesetih godina prošlog veka koristila masovne medije kako bi privikla „pastvu“ i novac. Reklamirala se u novinama i na radiju koji se tek pojavio u to vreme i svoja „bogosluženja“ je začinjavala mnogim vidovima popularne zabave, uključujući kratke pozorišne skečeve i ples.
Akvizicije na crkvenom tržištu
Ono što je relativno novo je zapanjujući rast mega crkava u skorije vreme širom SAD, od kojih je 95% evangelističke veroispovesti. Prema Institutu za istraživanje religije u Hartfordu, oko 70% američkih mega crkava sada ima svoje objekte na više lokacija. One koriste demografiju i geografiju da bi odredile gde će se dalje širiti na ovom, „bože pomozi“ tržištu.
Tamo gde se beleži veliki priliv mladih, mega crkve kupuju ogromne placeve i na njima podižu svoje zgrade. Takođe, uzimaju i renoviraju veće objekte, poput avionskih hangara, sportskih arena ili koncertnih dvorana koje primaju i do 20.000 ljudi. Konkretne lokacije određuju prema gustini naseljenosti i vode računa da vernicima iz okolnih mesta treba najviše 45 minuta vožnje kolima da stignu do verskog objekta.
Najveće kongregacije imaju na desetine svojih ogranaka, koji funkcionišu kao ćerke firme. Nije retkost da se mega crkve šire i uz pomoć akvizicija. Kupuju „materijalno posrnule“ crkve po bagatelnim cenama i onda ih „restrukturiraju“ prema svojim potrebama. To, između ostalog, znači da je u takvim objektima umesto tradicionalnih verskih liturgija i drugih događanja uobičajenih za crkve, moguće organizovati spektakl, sa svim pratećim efektima koje nude najnovije tehnologije.
Lista najbrže rastućih crkava u SAD
Da li, onda, treba da čudi da Institut u Hartfordu u saradnji sa evangelističkom kompanijom „Lifeway Research“ koja se bavi istraživanjem crkvenog poslovanja, svake godine objavljuje listu sto najbrže rastućih crkava u SAD, prema broju članova, posećenosti i prihodima. Crkve na listi „TOP 100“ prihoduju u proseku između 30 i 50 miliona dolara godišnje, ali što je pozicija bliža vrhu tabele, ove sume toliko rastu da čoveku dođe da se prekrsti od čuda.
Tako je prošle godine, drugoplasirana evangelistička crkva Lakewood u Teksasu ostvarila prihode od 80 miliona dolara, a čak dvostruko veći iznos je ubeležila prva na listi, evangelistička crkva Life sa sedištem u Oklahomi, koja u svom sastavu ima 45 verskih objekata, odnosno svojih „satelita“ kako piše na zvaničnom sajtu ove crkve.
Ali, to nije sve. Crkve često imaju parohijski dom, koji bi u duhu hrišćanske vere trebalo da predstavlja skromni smeštaj. No, ne lezi vraže, samo u Teksasu više od 20 parohijskih domova vrede po nekoliko desetina miliona dolara svaki, a gde su ostale nekretnine, vozni parkovi, skupe kolekcionarske zbirke i da ne nabrajamo dalje.
Duhovni cirkus
Odakle mega crkve stvaraju svoje bogatstvo? Osnovne prihode obezbeđuju od članarine. Prosečna članarina u mega crkvama iznosi oko 1.800 dolara godišnje, što za američke uslove deluje relativno skromno, ali kada se taj iznos pomnoži sa više desetina ili nekoliko stotina hiljada vernika, onda taj osnovni prihod i nije za bacanje. Doduše, deo tog novca se izdvaja za provizije onim vernicima koji regrutuju nove članove, po principu „multilevel“ marketinga i prodaje.
Veliki deo prihoda mega crkve ostvaruju od komercijalnih poslova. One osnivaju svoje prodavnice ali i vrtiće, organizuju aktivnosti za decu, sportske, muzičke, filmske događaje i druge vidove zabave, iznajmljuju svoje objekte drugima za njihove manifestacije. Mega crkve snimaju i prodaju muzičke albume, bave se izdavaštvom, što podrazumeva i prihode od autorskih honorara. Pravilo je da se od svega pravi spektakl, samo još fale cirkuske atrakcije u ovom duhovnom cirkusu.
Ipak, najviše novca dolazi od donacija, a tu su glavni adut propovednici, od kojih su neki toliko slavni da su postali „brend“. Prosečna plata sveštenika u svim hrišćanskim kongregacijama u SAD je oko 56.000 dolara, ali popularni pastori u mega crkvama dobijaju višestruko veću platu, na šta treba dodati i prihode od knjiga, televizijskih emisija, muzičkih produkcija i drugih tezgi.
Izbegavanje demona na komercijalnim letovima
Procenjuje se da, recimo, Kenet Kouplend, televizijski evangelista koji je inače bio pilot i pevač pre nego što ga je „pozvao Isus“, poseduje bogatstvo vredno 300 miliona dolara. Kouplend ima brojne vile, pa čak i nekoliko privatnih aviona, što pravda potrebom da „izbegne demone na komercijalnim letovima“.
Iako su mega crkve praktično industrija u kojoj brojni komercijalni poslovi hrane jedni druge, one su kao i ostale verske zajednice u SAD izuzete od većine poreskih obaveza. To izaziva kritike u američkoj javnosti, pa i među delom hrišćanskih vernika, jer većina toga što mega crkve rade teško da se može podvesti pod verske aktivnosti.
Njihov „menadžment“, međutim, nema moralnih dilema. Najslavniji propovednici tvrde da oni šire jevanđelje napretka. Ono poručuje da se bogatstvo stiče verom i da mnogo novca može ukazivati na božju milost. Eto nebeskog argumenta zašto je mega crkvama toliko stalo da kada plate račune, pretekne za poneku vilu i privatni aviončić.
Zorica Žarković
Biznis & finansije 240/241, decembar 2025/januar 2026.
Foto: lunamarina, Depositphotos