Javna potrošnja u Evropi: Gde odlazi novac građana?

Evropske države najveći dio javnog novca izdvajaju za socijalnu zaštitu, ali se ostali prioriteti znatno razlikuju. Dok Finska za ovu namjenu usmerava gotovo polovinu ukupne javne potrošnje, Mađarska izdvaja oko četvrtine.

Od svakih 100 evra javne potrošnje u Evropskoj uniji, približno 40 odlazi na socijalnu zaštitu, a još 15 na zdravstvo. Za obrazovanje se izdvaja nešto manje od deset eura, dok odbrana učestvuje sa oko tri i po eura.

To pokazuje analiza Euronews Businessa, zasnovana na podacima Eurostata, koja otkriva kako evropske države raspoređuju javni novac i koliko se njihovi prioriteti razlikuju.

Ukupni rashodi sektora opšte države u EU dostigli su 49,6 odsto bruto domaćeg proizvoda (BDP) u 2024. godini. Ipak, za razumijevanje prioriteta pojedinih država važno je pogledati kako je ta potrošnja raspoređena između penzija, zdravstva, obrazovanja, podrške privredi i drugih namjena.

Socijalna zaštita čini najveći dio javne potrošnje u svakoj od 31 države obuhvaćene analizom: članicama EU, Ujedinjenom Kraljevstvu, Norveškoj, Švajcarskoj i Islandu.

Njen udio kreće se od 26 odsto u Mađarskoj do 45,9 odsto u Finskoj.

Na nivou EU, izdaci za socijalnu zaštitu iznose 19,6 odsto BDP-a, odnosno približno 40 odsto ukupne javne potrošnje. Riječ je o dva različita pokazatelja: prvi mjeri izdatke u odnosu na veličinu ekonomije, a drugi njihovo mjesto među svim državnim rashodima.

Socijalna zaštita obuhvata podršku stanovništvu u starosti, nezaposlenosti, bolesti i invaliditetu, kao i pomoć porodicama i socijalno ugroženima. Penzije su najveća komponenta socijalnih davanja, navodi Euronews.

Iznad približnog evropskog prosjeka od 40 odsto nalaze se Luksemburg, Italija, Danska, Francuska, Austrija, Njemačka, Španija i Portugal.

Zdravstvo je druga najveća kategorija javne potrošnje u EU, sa prosečnim udjelom od oko 15 odsto.

Među posmatranim državama, njegov udio kreće se od 6,7 odsto u Švajcarskoj do 24,3 odsto u Irskoj. U Mađarskoj iznosi deset odsto.

Ujedinjeno Kraljevstvo za zdravstvo usmjerava 19 odsto javne potrošnje, više od Francuske, sa 15,6 odsto, i Njemačke, sa 15,4 odsto.

Ova poređenja, međutim, zahtevaju oprez. Različiti modeli finansiranja zdravstvenih sistema određuju koliko troškova snosi država, a koliko domaćinstva i drugi izvori finansiranja. Niži udio zdravstva u državnim rashodima zato sam po sebi ne znači da se u toj zemlji ukupno manje troši na lečenje.

Zajedno, socijalna zaštita i zdravstvo čine oko 55 odsto javne potrošnje EU. U Irskoj i Finskoj njihov zbir prelazi 59 odsto, dok u Mađarskoj iznosi 36 odsto, a na Malti 39,5 odsto.

Posle socijalne zaštite i zdravstva slijede tri velike kategorije: opšte javne usluge, ekonomski poslovi i obrazovanje.

Opšte javne usluge obuhvataju funkcionisanje državnih institucija, parlamenta, upravljanje javnim finansijama, spoljne poslove i rashode povezane s javnim dugom. Zbog toga ovu kategoriju ne treba poistovjećivati samo sa troškovima administracije.

Njen udio kreće se od 7,5 odsto u Bugarskoj do 21,2 odsto u Mađarskoj. U Mađarskoj, Grčkoj i Italiji to je druga najveća stavka javne potrošnje.

Ekonomski poslovi obuhvataju izdatke povezane sa privredom, poljoprivredom, energetikom, industrijom, saobraćajem, komunikacijama i ekonomskim istraživanjima.

Za ovu namjenu Danska izdvaja 6,5 odsto ukupne javne potrošnje, a Malta 20,3 odsto. Ekonomski poslovi su druga najveća kategorija rashoda na Malti, u Letoniji, Rumuniji, Bugarskoj i Luksemburgu.

Švajcarska je jedina posmatrana zemlja u kojoj je obrazovanje druga najveća stavka javne potrošnje, sa udjelom od 16,3 odsto.

Nasuprot tome, sve četiri najveće ekonomije EU — Njemačka, Francuska, Italija i Španija — za obrazovanje izdvajaju manji dio ukupne javne potrošnje od prosjeka Unije, koji iznosi 9,7 odsto. Italija je među njima najniže, sa osam odsto.

Odbrana na nivou EU učestvuje sa 3,5 odsto ukupne javne potrošnje. U Ujedinjenom Kraljevstvu taj udio iznosi 4,9 odsto, u Francuskoj 3,2 odsto, a u Njemačkoj 2,7 odsto. Ovi procenti predstavljaju udio u javnim rashodima, a ne u BDP-u.

Za rekreaciju, kulturu i religiju, zaštitu životne sredine te stanovanje i komunalne pogodnosti zajedno odlazi svega 5,6 odsto javne potrošnje EU.

Udio određene kategorije pokazuje njeno mjesto u državnoj potrošnji, ali ne govori koliko novca građani dobijaju kroz usluge i davanja.

Zemlja sa manjim procentualnim izdvajanjem može trošiti više po stanovniku ako raspolaže većim ukupnim javnim sredstvima. Za potpunije poređenje potrebno je posmatrati i iznose po stanovniku, uz uvažavanje razlika u kupovnoj moći.

Kako se navodi u izvještaju Evropske centralne banke koji prenosi Euronews, ne postoji jedan optimalan nivo socijalne potrošnje primjenjiv na sve države. Razlike u penzionim sistemima i načinu finansiranja javnih usluga bitno utiču na konačnu sliku.

Foto: Pixabay