Katastrofalni kolaps u proizvodnji i izvozu nekada slavnog persijskog tepiha je tužni primer kako geopolitika može da uništi hiljadugodišnju tradiciju, čija kulturološka marginalizacija pogađa Irance više nego gubitak prihoda.
Ručno rađeni tepisi u Iranu nekada su bili temelj kulturnog i ekonomskog identiteta nacije. Poznati širom sveta kao persijski tepisi, predstavljali su najvažniji izvozni proizvod Irana posle nafte i značajno su doprinosili budžetu zemlje. Originalni persijski tepisi postali su svojevrsni ambasadori iranskog zanatstva i umetničkog nasleđa u koje je utkano 2.500 godina istorije.
Persijski tepisi pripadaju „porodici“ orijentalnih tepiha, koji su karakteristični za zanatske tradicije na područjima nekadašnje Persije (današnjeg Irana), Anadolije (Turska), Avganistana, Kavkaza, Kine, Indije, Pakistana, delova severne Afrike i Balkana. Izrađuju se tehnikom ručnog čvorovanja, a među ove proizvode spadaju i ručno rađeni ćilimi. Razlike među orijentalnim tepisima proističu iz regionalnih osobnosti koje se ogledaju u izgledu tepiha i njegovoj upotrebi.
Postoji nekoliko vrsta persijskih tepiha, nomadski, seoski i gradski. Nomadski tepisi su izrađeni u potpunosti od vune. Koristili su ih nomadi koji su gajili stoku, pa otud potiče i ime ovih rukotvorina. Odlikuju se jednostavnim geometrijskim šarama, kao i motivima ljudi, biljaka i životinja.
Seoski tepisi potiču iz domaće radinosti i prave se po potrebi. Takođe se izrađuju od vune i krase ih motivi od značaja za porodicu koja ih pravi ili mesto odakle potiču. Gradski tepisi su najkvalitetniji, izrađuju se od čiste svile ili mešavine svile i vune. Prave se u radionicama prema unapred određenim šarama, pri čemu je svaka radionica prepoznatljiva po svom jedinstvenom stilu.
Najstariji očuvani persijski tepih potiče sa Kaspijskog mora. To je čuveni tepih Pazirik, koji su 1949. godine pronašli ruski arheolozi u području Altajskih planina, blizu mongolske granice. Stručnjaci su procenili da je ovaj tepih izrađen u petom veku pre nove ere. Spoljašnja bordura prikazuje 28 persijskih konjanika, dok centralna šara predstavlja takozvanog žutog pegavog jelena – veoma retku životinju, koja nastanjuje predele Kaspijskog mora u severnom Iranu. Tepih Pazirik je danas izložen u muzeju Ermitaž u Sankt Peterburgu.
Geopolitička putanja pada
Iran je već 45 godina pod različitim međunarodnim sankcijama i bio je zemlja sa najviše sankcija na svetu dok ga nije pretekla Rusija posle napada na Ukrajinu. Uprkos otežanoj trgovini, izvoz persijskih tepiha donosio je Iranu dve milijarde dolara sve do početka ovog veka. Posle toga, njegova vrednost je počela naglo da se smanjuje, odražavajući šire probleme sa kojima se suočava iranska ekonomija.
Zvanični podaci ukazuju na katastrofalan pad izvoza sa 427,4 miliona dolara u 2011. na samo 41,7 miliona dolara u 2024. godini. To je smanjenje od čak 90%, što prema tumačenju ekonomista daleko prevazilazi tipične ciklične padove i ukazuje na strukturne poremećaje u jednoj od najtradicionalnijih iranskih industrija.
Putanja ovog pada prati geopolitička dešavanja i poziciju Irana na međunarodnoj vetrometini. U periodu između 2012. i 2014. godine, kada su međunarodne sankcije krenule da se zaoštravaju, proizvodnja ručno rađenih tepiha je u početku bila relativno otporna, sa izvozom čija vrednost se kretala od 250 do 300 miliona dolara. Zahvaljujući akcionom planu koji je država donela 2015. godine, proizvođači tradicionalnih tepiha dobili su privremeni predah, a izvoz se oporavio na približno 400 miliona dolara do 2017. godine. Međutim, ponovno uvođenje sveobuhvatnih sankcija 2018. godine označilo je početak ubrzanog kolapsa, pri čemu je izvoz pao ispod 50 miliona dolara 2019. i nakon toga tvrdoglavo ostaje nizak.
Lažni tepisi zamenjuju prave
Ovakav sunovrat persijskog tepiha uzrokovalo je više međusobno povezanih faktora, koji su radikalno promenili okolnosti u kojima se odvija njegova proizvodnja. Sankcije su nanele najveću štetu, jer su zaustavile pristup tradicionalnim izvoznim tržištima u Evropi, Istočnoj Aziji i arapskim zemljama, gde su persijski tepisi po pravilu dostizali visoke cene.
Izolaciju Irana na međunarodnom tržištu iskoristila je konkurencija. Kina, Avganistan i Pakistan razvili su proizvodne kapacitete za izradu tepiha sa iranskim dizajnom po znatno nižim cenama. Iako ovim proizvodima nedostaje autentičnost i dugotrajna izdržljivost originalnih persijskih tepiha, oni su osvojili veliki deo tržišta zahvaljujući pristupačnijim cenama. Međutim, najveću štetu proizvođačima u Iranu nanosi širenje falsifikata koji se prodaju kao originalni persijski tepisi.
Proterivanje persijskog tepiha sa svetske pijace primoralo je proizvođače u Iranu da se okrenu domaćoj prodaji, ali ona ni izbliza ne može da nadoknadi prihode od izvoza s obzirom na ograničenu kupovnu moć iranskog stanovništva. Uporedo sa sve većim padom prosečnog standarda, ručno rađeni tepisi gube bitku i na domaćem tržištu sa daleko lošijim, ali znatno jeftinijim alternativama koje se prave mašinski.
Dodatna nevolja je to što pad prihoda prati rast troškova sirovina i odliv kapitala. Iran uvozi preko 70% potrebnih sirovina, što znači da svaka fluktuacija valute momentalno utiče na cene finalnih proizvoda. Naime, proizvođači moraju da kupuju materijale po cenama vezanim za dolar, dok svoje proizvode prodaju pretežno na domaćem tržištu za rijale.
Pucanje prediva
Pritisnute sve većim unutrašnjim problemima, poput aktuelnog „vodnog bankrota“ koji je stanovnike širom Irana ostavio bez pijaće vode zbog lošeg upravljanja vodnim resursima, iranske vlasti su potpuno zapostavile podršku celokupnom tradicionalnom zanatstvu u zemlji. Usled toga, ko god može napušta ove profesije, posebno mlađi ljudi, tražeći uhlebljenje u isplativijim poslovima. Većina njih otvara male radnje za prodaju hrane i odeće, ili prihvataju angažmane u kompaniji za iznajmljivanje vozila Snep, koja je iranska verzija Ubera.
Iransko udruženje proizvođača i izvoznika ručno tkanih tepiha saopštilo je da je proizvodnja pala čak za 70%, a radionice nastavljaju da se zatvaraju, posebno one manje. Gradovi koji su devedesetih imali i po 2.000 radionica, sada u proseku imaju samo 500 manufaktura, što predstavlja smanjenje lokalnih kapaciteta za 75%. Kolaps ove delatnosti najviše pogađa seoska područja, u kojima je i do 90% žena bilo uposleno na tkanju tradicionalnih tepiha i ćilima.
Prema zvaničnoj statistici, trenutno se ručnom izradom tradicionalnih tepiha bavi oko dva miliona ljudi u Iranu, od kojih svega 14% ima bilo kakvu vrstu socijalnog osiguranja. Loše osvetljenje i nedostatak odgovarajuće ventilacije u prostorijama izazva respiratorne i probleme sa vidom, ali vlasnici radionica, posebno malih, odbijaju da preuzmu odgovornost za zdravlje zaposlenih. Većinu radionica vode posrednici, a radnici nikada ne upoznaju prave vlasnike.
Cinična potvrda stare slave
Radni dan u radionicama počinje u 8 ujutru i sa pauzom za ručak traje najmanje do 19 časova, a da bi se istkao manji tepih potrebno je oko šest meseci. Kvalitetan svileni tepih od šest metara može se prodati za nešto više od 1.500 dolara, ali najveći broj radnika prima nadnicu od svega nekoliko dolara dnevno.
Stoga, više nego cinično deluju vesti da uporedo sa razaranjem jedne od najstarijih i najpoznatijih tradicionalnih delatnosti u Iranu, slava persijskih tepiha se potvrđuje na aukcijama, gde izuzetno kvalitetni i istorijski retki komadi dostižu cene od više miliona dolara. Najskuplji persijski tepih u istoriji, remek delo iz 17. veka, bio je deo kolekcije američkog industrijalca i senatora Vilijama Klarka i prodat je 2013. na aukciji londonskog Sotbija za 33,7 miliona dolara.
Taj iznos za proizvođače persijskih tepiha u Iranu je podjednako apstraktan kao nuklearne, vojne i političke ambicije njihovih vlasti, koje u sprezi sa sukobima velikih sila drže pokolenja Iranaca pod sankcijama.
Zorica Žarković
Biznis & finansije 240/241, decembar 2025/januar 2026.
Foto: Sajad Fi, Unsplash