Najavi državnih zvaničnika da će kupiti 25 letećih taksija od kojih svaki košta po pet miliona dolara, sigurno se najviše raduju stanovnici malih naselja u Srbiji, imajući u vidu da u preko 1.300 ovakvih mesta sa maksimalno 100 ljudi, posao ima manje od 18% ukupnog stanovništva. Dok naši političari uzleću, zemlja kojom upravljaju pretvara se u ljudsku pustinju. Nakon poslednjeg popisa, 24 sela su i zvanično umrla, više od 400 je na izdisaju, a svako peto malo mesto ima stanovnike starije od 65 godina. Do kraja ovog veka, Srbija će izgubiti četvrtinu ukupnog broja naselja, a i veći gradovi će se pretvoriti u male.
Srbija danas ima 24 naselja koja postoje samo još u statistici o izgubljenom stanovništvu. U stvarnosti, ta mala mesta su umrla. Ona više nemaju stanovnika, do njih ne vodi nijedan putokaz, ako ga je ikada i bilo, jer i dok su postojala tavorila su u izolaciji. Većina nekadašnjih stanovnika sela iza kojih je ostalo samo ime, živela je u siromaštvu, u strmim udolinama na visini do 1.500 metara. Do njih se stizalo prilazima koje čak ni PR službe u državnim ministarstvima ne bi nazvale putevima, bila su kilometrima i kilometrima daleko od prvog većeg centra i važnih saobraćajnica.
Prva naselja u kojima tokom popisa stanovništva 1991. godine nije registrovan nijedan stalni stanovnik su Vukojevac u opštini Kuršumlija i Sakulja u opštini Lazarevac, navodi se u studiji „Stanovništvo u malim naseljima“ profesorke Geografskog fakulteta Dragice Gatarović, koju je objavio Republički zavod za statistiku (RZS).
Slučaj sela Sakulja, od većine ostalih se izdvaja po tome što njegovi žitelji nisu sami otišli, već su raseljeni još 1984. godine. Imali su tu sreću da žive na ležištima lignita, gde se umesto njih nastanio kop rudnika Kolubara. Tamo gde su nekada bile kuće, mlin, škola, groblje, sada su samo naslage zemlje i makadamski put zarastao u travu koji vodi u nigdinu, jer ljudi više nema.
Bez naslednika
Sakulja je specifična i po tome što se nalazi u Beogradskom regionu, gde izuzev pomenutog sela do sada nijedno naselje nije ugašeno, a isto važi i za Region Vojvodine, ističe Gatarović. Preostala Srbija polako izumire, a najveći gubitnici se nalaze na jugu i istoku zemlje, gde je Pčinjska oblast na vrhu ove pustinjačke liste sa pet sela u kojima više nema nijednog čoveka. Pirotska oblast ostala je bez četiri sela, po tri su ugašena u Jablaničkom i Topličkom kraju, a jedno u Nišavskom regionu.
Povezuje ih to što su bila na velikom odstojanju od onoga što se danas naziva civilizacijom, ali primer sela Čestelin upozorava da ponekad ni blizina grada ne može da osigura opstanak. Čestelin je bio udaljen manje od desetak kilometara od Vranja, a pedesetih godina prošlog veka u seoskoj školi bilo je 75 učenika koji su po troje sedeli u klupi. Iako se nalazilo tik uz Vranje, selo nije imalo put, struju, vodu, kanalizaciju… To je bio „muzej na otvorenom“, gde se moglo na licu mesta videti kako je izgledao život u Srbiji u 19. veku.
Pošto u takvim uslovima stanovnici nisu čuli za blagodeti socijalizma, počeli su masovno da se iseljavaju sedamdesetih godina prošlog veka. Do 2014. godine, u Čestelinu, sve sa zaseocima, ostalo je da živi petoro ljudi koji su se primicali osmoj deceniji. Društvo su im pravili samo penzioneri iz Vranja, a nakon popisa 2022. godine, Čestelin je i zvanično izbrisan sa mape živih naselja.
Preživeli ratove, ali ne i moderno doba
U poređenju sa jugom i istokom Srbije, Šumadija i Zapadna Srbija se još i drže, sa ukupno pet ugašenih naselja. Jedno od njih je Mali Borak, koje je bilo planski raseljeno, usled širenja površinskog kopa lignita, dok se preostala četiri sela nalaze u Raškoj oblasti. U opštini Novi Pazar, meštani u selima Vučja Lokva i Jova dok ih je još bilo, žalili su se da žive „kao u srednjem veku“.
Ugaslo selo Pokrvenik u Raškoj, svojevremeno je našao za shodno da „popiše“ i Vuk Karadžić, zabeleživši da je u njegovo vreme imalo devet kuća. Selo je preživelo pokolje u Prvom i Drugom svetskom ratu, nakon kojih se čak višestruko uvećao broj stanovnika, ali ne i najmodernije doba. Prema popisu iz 2002. godine, u selu je živelo 11 ljudi, a danas se taj broj slovom i brojem sveo na nulu.
Ima i slučajeva da su neka od „sela duhova“ u međuvremenu oživela. Tokom poslednjeg popisa 2022. godine, istraživači su primetili da ima „živih duša“ u naseljima Brestovo, Obrtince, Koritnjak, Pljačkovica i Đorđevac, koja su tokom ranijih popisa bila „otpisana“. Sva ova sela nalaze se na istoku i jugu Srbije i u vreme najnovijeg popisa imala su od jednog do devet stanovnika.
Mada ovakvi primeri mogu da ohrabre, autorka studije zaključuje da je, nažalost, demografski oporavak ugašenih naselja malo verovatan, imajući u vidu šta se događa u većini preostalih malih mesta u Srbiji. Na to ukazuje čak i promena osnovnog kriterijuma koji definiše šta su mala naselja, a to je broj stanovnika. Do devedesetih godina prošlog veka, u ovu grupu su svrstavana naselja koja su imala do 500 stanovnika, ali usled nagle i intenzivne depopulacije, nakon tog perioda ova granica je snižena na 100 stanovnika.
Jedan radi za 96 ljudi
Srbija trenutno ima 1.302 malih naselja. Od ukupno 168 opština u Srbiji, mala naselja se nalaze u 92 opštine, najviše na teritoriji Kuršumlije (75), Sjenice (65), Prokuplja (61), Knjaževca (58) i Novog Pazara (52). Ekonomski aktivno stanovništvo čini manje od 18% ukupnog broja stanovnika u malim mestima, odnosno u proseku na svaka tri stanovnika koja ne rade dolazi jedan koji obezbeđuje prihode na osnovu zaposlenja ili je samozaposlen.
Najveći procenat zaposlenih beleže mala naselja u Severnobanatskoj, Kolubarskoj i Severnobačkoj oblasti (do 32%), dok najmanje ljudi koji rade imaju mala mesta u Pirotskoj i Zaječarske oblasti, gde njihov udeo iznosi nešto iznad 12%. Najnepovoljniji odnos između ekonomski neaktivnog i aktivnog stanovništva ima selo Bujić u opštini Preševo, gde na 96 ljudi koji ne rade dolazi samo jedan koji radi.
Među onima koji rade, 71% čine muškarci, dok su žene ekonomski najaktivnije u starosnoj grupi od 25 do 29 godina. Više od 70% zaposlenih u malim naseljima radi za poslodavca, manje od 6% su preduzetnici, a ostali su individualni poljoprivrednici. Gledano po delatnostima, dominira poljoprivreda, a nakon toga najviše su zastupljeni prerađivačka industrija i građevinarstvo.
Neprestani odliv mladih iz malih mesta i nedostatak radne snage ugrožavaju sve privredne sektore, a najviše poljoprivredu, gde se beleži sve veći broj staračkih domaćinstava koja su ekonomski zavisna od drugih.
I veći gradovi će postati mali
Gatarović upozorava da je većina malih mesta vitalno ugrožena. Na to ukazuju podaci da u trećini malih naselja tokom protekle decenije nije rođeno nijedno dete, dok u polovini njih to nije bio slučaj u poslednjih pet godina, a situacija je najteža u pograničnim mestima. Skoro svako peto malo naselje ima prosečnu starost stanovništva veću od 65 godina, dok u nekim selima na jugu i istoku Srbije prosečna starost dostiže 88 godina.
Posebno su ugrožena ona naselja koja su na pragu izumiranja. Najkritičnija su sela sa dvadesetak stanovnika, a takvih je u Srbiji više od 400, navodi profesorka Geografskog fakulteta. U slučaju naselja koja su tokom popisa 2022. godine imala 10 i manje stanovnika, više se ne može sa sigurnošću tvrditi da su „živa“, odnosno da u njima i sada ima ljudi.
Procene o demografskim kretanjima u Srbiji ukazuju da bi do polovine ovog veka moglo nestati još 40 sela, dok bi se broj naselja do 100 stanovnika mogao uvećati za 50% u odnosu na 2022. godinu. Do kraja ovog veka, Srbija bi mogla da izgubi više od 1.000 malih mesta, što je četvrtina ukupnog broja naselja u našoj zemlji. Imajući u vidu da se, sa izuzetkom Beograda i Novog Sada, osipaju i gradovi širom Srbije, broj naselja do 100 stanovnika bi do kraja ovog veka mogao biti trostruko veći nego 2022. godine.
Zorica Žarković
Biznis i finansije 243, mart 2026.
Foto: NikolaSpasicPhotography, Depositphotos