Danas smo većinom skloni da staklo doživljavamo zdravo za gotovo, ali njegova istorija je bila toliko uzbudljiva i puna obrta, da je nadahnula i neka od najpoznatijih književnih i filmskih ostvarenja. Srbija se uključila u industrijsku proizvodnju stakla tek u 19. veku, a neki od preduzetnika pribegli su i industrijskoj špijunaži. Domaće staklo preživelo je dva svetska rata, ali ne i privatizacije početkom ovog veka, kada je preostala samo jedna fabrika koja je od 2022. godine u stranom vlasništvu.
Ljudi su očarani staklom već hiljadama godina, zbog njegovih neobičnih svojstava. Staklo je tvrdo a ipak providno, hvata svetlost i ima nepravilnu strukturu, zbog čega se često opisuje kao „tečnost“ koja je očvrsnula. Zato ne čudi da je ovaj materijal pokrenuo mnoštvo inovacija u ljudskoj istoriji i bio nadahnuće mnogim umetnicima.
Prvi tragovi upotrebe stakla sežu veoma daleko, 8.000 godina pre nove ere. Ljudi su već tada izrađivali sečiva od opsidijana, vulkanskog stakla čiji je „proizvođač“ bila priroda. Kanije je čovek preuzeo izradu stakla u sopstvene ruke, a kao i svaka revolucija, i ova ima svoju mitologiju.
Po jednoj priči, proizvodnja veštačkog stakla je nastala slučajno, tokom topljenja rude bakra. Druga se vezuje za feničanske trgovce, koji su putujući teritorijom današnjeg Izraela, zastali na peščanoj obali reke Bel da pripreme obrok. U nedostatku kamena, ognjište su okružili komadima sode (šalitre) iz tovara koji su prevozili. Vatra, kvarcni pesak i soda stopili su se u masu koja se nakon hlađenja stvrdnula u staklo.
Otkrića do kojih su došli arheolozi upućuju da su ljudi proizvodili veštačko staklo mnogo pre Feničana. Staklene glazure za glineni nakit napravljene su 3.500 godina pre nove ere na teritoriji današnjeg Iraka, dok su prve posude i bočice izrađene u egipatskim radionicama 15 vekova pre nove ere.
Antička cirkularna ekonomija
Najstariji pisani recept za proizvodnju stakla potiče od Asiraca iz 7. veka pre nove ere, urezan je klinastim pismom i glasi: „Uzmi 60 delova peska, 180 delova pepela morske trave, 5 delova krede ili izmrvljene školjke, zagrej dobro sve zajedno, ohladi i dobićeš staklo”. Ta osnova se nije promenila do danas, ali je tehnologija izrade u narednom periodu sve više napredovala.
Staklena masa se presovala ili izlivala u kalupe do prvog veka pre nove ere. Sa pronalaskom staklarske lule kojom se postizao željeni oblik, uvođenjem standardizovane proizvodnje i izuzetne umetničke dekoracije, radionice u starom Rimu su preuzele primat od zanatlija sa Bliskog istoka.
Rimljani su bili i preteče „cirkularne ekonomije“, jer su ostatke slomljenog stakla pažljivo sakupljali i ponovo pretapali u nove oblike. Takođe, prvi su ovladali izradom bezbojnog stakla. Verovalo se da zahvaljujući tehnologiji u njihovoj izradi, čaše od bezbojnog stakla mogu u piću da unište otrov, koji je u to vreme bio najveći neprijatelj bogatih i moćnih.
Tajne iza sedam brava
Staklo se pokazalo otpornijim od Zapadnog rimskog carstva. Uprkos gašenju mnogih radionica nakon propasti imperije, tajne ovog zanata prenosile su se sa generacije na generaciju, a predvodnik u ovom poslu u 13. veku postaje Venecija.
Međutim, zbog učestalih i nekontrolisanih požara koje su uzrokovale staklarske peći, venecijanski majstori su morali da presele svoje radionice na obližnje ostrvo Murano 1291. godine. Na ovom „Staklenom ostrvu“ tajne zanata su bile zaštićene zakonom, proizvođači nisu smeli da napuste Murano pod pretnjom smrtne kazne, ali su zauzvrat uživali povlastice rezervisane samo za aristokratiju.
Italijanski majstori nisu bili izuzetak, naprotiv, u to vreme su i drugi strogo čuvali svoju tehnologiju. Tako su radionice na teritoriji današnje južne Nemačke, u kojima su zanatlije usavršile tehniku bojenja stakla u 15 veku, bile opasane zidinama.
Velika potražnja za staklom dovela je do podele rada i specijalizacije, a razvoj manufaktura u Evropi je omogućio da proizvodi od stakla postanu jeftiniji. Od 17. veka, poznatim proizvođačima pridružuju se i majstori iz Bohemije na teritoriji današnje Čaške, koji su se proslavili i po otkriću kristala, što je podstaklo i razvoj umetničkih radionica.
Uporedo napreduje razvoj peći i alata, u proizvodnju se uvode i mašine za duvanje stakla. Krajem 18. veka počela je masovna i jeftinija proizvodnja ravnog stakla, što je omogućilo da prozori na kući ne budu više privilegija samo onih najbogatijih.
Ništa bez špijuna
Srbija se u industrijsku proizvodnju stakla uključila prilično kasno, tek sredinom 19. veka. Zanimljivo je da je prva fabrika u Kneževini Srbiji bila upravo fabrika stakla, koju je na svom imanju 1846. godine otvorio Avram Petronijević, srpski državnik, trgovac i diplomata.
Lokacija u blizini Jagodine, između sela Belica i Mišević, bila je dobro izabrana, jer je na obroncima Crnog vrha bilo dovoljno šuma iz kojih se dobijala potaša neophodna u topljenju stakla, a kamena-belutka (kvarc) bilo je na obali reke Belice u izobilju. Vlasnik fabrike je doveo oko 30 majstora iz Češke i Bavarske i u fabričkom krugu izgradio stanove za njihove porodice.
Petronijević je zaposlio i lekara u fabrici, Josifa Pančića, kome je to bilo prvo nameštenje. Uprkos entuzijazmu, fabrika nije uspela da pokrene obimniju proizvodnju zbog nedostatka kapitala, iskustva i dobrih majstora. Šest godina nakon otvaranja, vlasnik je iznenada umro i fabrika je prestala da radi.
Nešto duže, skoro četvrt veka trajala je fabrika koju je 1882. godine otvorio Nacko Janković, takođe u Jagodini. Bila je opremljena savremenijim mašinama i pećima, a proizvodila je sve vrste šupljeg, šlifovanog, presovanog, molovanog i graviranog stakla.
Kao i njegov prethodnik, Janković je u krugu oko fabrike napravio radničko naselje za oko 80 stranih majstora i njihovih porodica, uglavnom iz Češke, Nemačke i Slovenije. Fabrika je opstala do 1904. godine.
Tri godine kasnije, beogradski trgovac staklom Milivoje Popović osnovao je Srpsku fabriku stakla u Paraćinu, za čiji rad se vezuje i prvi poznati slučaj industrijske špijunaže u Srbiji. Popović je poslao projektanta Josifa Kovačevića u Češku, koji se tamošnjim fabrikantima predstavio kao trgovac, a zapravo je osmatrao način proizvodnje i potom u hotelskoj sobi pravio nacrte po kojima je kasnije sazidana paraćinska fabrika, zvanično otvorena 1908. godine.
Privatizacije pogubnije od ratova
Fabrika u Paraćinu proizvodila je upotrebno duvano i presovano staklo, zapošljavala je 350 radnika, a oko 70 glavnih majstora došlo je iz Češke, Austrije, Slovenije i Jagodine.
U fabričkim monografijama navodi se da su smene u pogonima trajale i po 18 sati, nesreće na radu su bile česte, kao i štrajkovi koje su organizovali sindikati i komunisti. Ali, arhivi beleže i to da je vlasnik paraćinske staklare 1925. potpisao prvi kolektivni ugovor kojim su radnici dobili veće plate, pravo na besplatan stan, osvetljenje, ogrev, hranu, pa je već naredne godine izgrađena prva moderna radnička kolonija a u fabrici otvorena kuhinja.
Proizvodnja je obustavljena tokom Prvog svetskog rata i ponovo je pokrenuta 1922. godine, ali je i dalje imala gubitke. Šest godina kasnije, fabrika je prodata konzorcijumu Sjedinjenih tvornica stakla Abel. Braća Rikardo i Vilhelm Abel, Nemci poreklom iz Austrougarske čija je porodica dugo živela u Sloveniji i između dva rata stekla jugoslovensko državljanstvo, posedovali su gotovo sve staklare u državi.
Oni uvode u proizvodnju luksuznije artikle poput kristala i šire izvozno tržište. Ali, tokom Drugog svetskog rata fabriku su preuzeli Nemci i posle povlačenja ostavili je opustošenu.
Proizvodnja je obnovljena 1947. godine, a deceniju kasnije otvara se više dislociranih pogona i fabrika u Pančevu, Zaječaru, Alibunaru i Prokuplju. Iako je svaka imala svoj segment tržišta, privatizacije koje su usledile posle 2000. godine preživela je jedino Srpska fabrika stakla u Paraćinu, a i ona na jedvite jade. Posle dve propale prodaje firma je dospela u stečaj, da bi je 2022. godine kupilo slovenačko preduzeće Steklarna Hrastnik, koje posluje u sastavu švajcarske kompanije Vaider.
Mirjana Stevanović
Biznis i finansije 247/248, jul/avgust 2026.
Foto: Inicijativa Kreativno staklo Srbije