Za razliku od države, preduzimljivi pojedinci u Kraljevini Jugoslaviji su odmah shvatili kakvu moć sa sobom donosi pojava filma. Među njima je bio i valjevski ugostitelj Tiosav Blagojević, koji je u ovom gradu otvorio prvi bioskop 1910. godine, a povodom tri decenije rada stigle su mu čestitke najpoznatijih filmskih studija iz Holivuda. Podozrenje policije, rasprave u javnosti zbog gužvi na projekcijama „škakljivih“ filmova poput „Žene bez stida“, kao i činjenica da vlasnici bioskopa nisu baš redovno plaćali dažbine vlastima, nisu uspeli da zaustave zarazu „pokretnim slikama“ koja se širila Valjevom.
Vrlo brzo nakon prve filmske projekcije braće Limijer u Parizu 28. decembra 1895. godine, ovdašnje novine su pisale da „jedna čarolija od koje se svet u početku plašio a onda je za njom poludeo“, velikom brzinom osvaja Srbiju. Samo šest meseci posle premijere u Parizu, usledila je prva filmska projekcija u Beogradu, a potom su putujući bioskopi dolazili i u ostale gradove, da bi 1906. počele da se otvaraju stalne bioskopske dvorane zahvaljujući preduzimljivim pojedincima.
Nasuprot njima, država nije prepoznala kakvu moć sa sobom donosi pojava filma, niti je bila zainteresovana da ulaže u razvoj domaće kinematografije. Film je tretirala kao zanatsku delatnost, pa je prve bioskope opteretila sa 40% poreza, kao da su u pitanju obične radnje.
Uprkos tome, u periodu od 1919. do 1929. godine broj stalnih bioskopskih dvorana u Kraljevini Jugoslaviji povećao se sa 82 na 340. Ipak, to je bilo mnogo manje u poređenju sa nekim drugim evropskim zemljama poput Nemačke, Francuske, Engleske, Španije i Italije koje su imale po nekoliko hiljada bioskopa, dok je takvih dvorana u susednim državama, Rumuniji i Mađarskoj, bilo dvostruko više nego u Jugoslaviji.
Najvažniji filmski centri bili su Beograd i Zagreb, sa nekolicinom većih distributerskih kuća koje su prvenstveno plasirale strane filmove. Između dva svetska rata, u Jugoslaviji su uglavnom snimani filmovi bez umetničkog značaja, jer su strane filmske kuće, privučene atraktivnom prirodom i jeftinom radnom snagom, mogle da naprave komercijalna ostvarenja uz daleko niže troškove nego u sopstvenim državama.
Sam svoj majstor
No, i bez podrške države, film je sebi krčio put i u malim sredinama poput Valjeva, koje u to doba nije imalo ni pozorište, dok je većina kulturnih i umetničkih društava svoje sastanke, predstave i koncerte održavala u iznajmljenim prostorima, najčešće u kafanama ili hotelima. Zato ne čudi da je ova varoš dobila svoj prvi stalni bioskop 1910. godine, kada je ugostitelj Tiosav Blagojević uspeo da nabavi filmski projektor i da preko improvizovanog platna organizuje filmske projekcije u svojoj kafani „Srbija”, navodi istoričar Milan Sovilj u studiji „Svet pokretnih slika u Valjevu“.
Grad je u to vreme imao manje od 9.000 stanovnika, a kao što se moglo i očekivati, prvi gledaoci su bili mlađi ljudi, koji su starije „vukli za ruku da bi ih navikli da uživaju u blagodeti ovog novog tehničkog i kulturnog pronalaska”. Blagojević je svoje filmove nabavljao preko agenata francuske filmske kuće „Pate Frer”, sam je štampao reklamne plakate, angažovao je i prevodioca za naslove, sve dok filmove nije počeo da naručuje direktno iz Beograda.
Posetioci su, uz određenu nadoknadu, dobijali mesto za kafanskim stolom u vreme prikazivanja filma. Pošto su prvi filmovi bili nemi, u blizini platna nalazili su se muzičari koji su svojom muzikom pratili filmsku radnju.
Ubrzo se pojavila i konkurencija u „Grand hotelu”, jednom od poznatijih valjevskih hotela između dva svetska rata. Vlasnik Marko Babić je u lokalnim novinama „Glas Valjeva“ iz jula 1928. reklamirao svoj hotel kao „prvoklasan, sa 20 čisto nameštenih soba, domaćom i stranom kujnom”, ali i kao hotel „koji ima svoj sopstveni bioskop”.
Što dalje od domaće stvarnosti, to zanimljivije
Za većinu stanovnika Valjeva koji do tada nikada nisu „nogom kročili“ izvan svog rodnog mesta, film je predstavljao „prozor u nove svetove“. Publiku su najviše interesovali filmovi koji su prikazivali daleke, često egzotične predele i po svom sadržaju su bili podjednako daleko od domaće stvarnosti.
Zanimljivo je da je u filmu „Alahov vrt”, koji je u Valjevu prikazan oktobra 1929. godine, glavnu ulogu tumačio Ivan Svetislav Petrović. On je bio najveća filmska zvezda srpskog porekla dvadesetih i tridesetih godina prošlog veka. U toku četrdesetogodišnje filmske karijere, Petrović je odigrao preko stotinu uloga u nemim i zvučnim filmovima u Austriji, Nemačkoj, Francuskoj i Čehoslovačkoj.
Publika u Valjevu je mogla da pogleda neke od tadašnjih najpoznatijih filmova, poput „Titanika“. Popularni su bili i istorijski filmovi, ali i ljubavni, pa i oni „škakljivi“ za ondašnja moralna shvatanja. Naslovi poput „Ljubavnici“, „Pod grehom”, „Žena bez stida”, privlačili su veliki broj gledalaca, posebno mlađih, iako su zbog prikazivanja takvih filmova vođene burne rasprave u javnosti.
Zvučni filmovi postali su deo valjevske svakodnevice tek 1931. godine, znatno kasnije nego što je to bio slučaj u Beogradu. Kao što je pojava prvih filmova predstavljala ogromnu senzaciju, tako je i upotreba zvuka na filmu uzburkala strasti u Valjevu, čemu je doprineo preduzimljivi vlasnik kafane „Srbija“. On je „na sva zvona“ objavio vest da se „kod Blagojevića može doći u prvi ton bioskop“, ali je ujedno preko novina molio gledaoce da ne kasne i da obavezno dođu pre početka projekcije, „kako svojim ulaženjem ne bi kvarili zvuk“.
Samo su još falili „kafanski filmovi“
Kafana „Srbija” i „Grand hotel” imali su redovne goste, a u vreme kada nije bilo filmskih projekcija, u pomenutim objektima posetioci su mogli da uživaju i u drugim vidovima razonode, kroz nastupe stalnih muzičkih sastava ili salon-orkestara. „Grand hotel” je povremeno priređivao i „dansing“.
Međutim, nisu svi gledali blagonaklono na ugostiteljske novotarije. Policija u Valjevu je u svojim izveštajima upozoravala na kriminalne radnje, prostituciju, uništavanje imovine i tuče izazvane opijanjima, te da sve to preti da se uveća „sa ovim kafanskim filmovima“.
Bilo je primera da su posetioci pravili nerede ispred ili u samom bioskopu, ili da su pojedinci ometali ostalu publiku svojim dobacivanjima tokom projekcija, ali takvi slučajevi nisu mogli da zaustave zarazu „pokretnim slikama“ koja se širila Valjevom. Uporedo se povećavala i konkurencija, pa su otvorena još tri bioskopa u ugostiteljskim objektima, „Balkan”, „Central“ i „Brankovina“.
Čestitke holivudskih studija valjevskom kafedžiji
Za razliku od 1910. kada gradske vlasti nisu znale kako da izdaju dozvolu za rad prvog bioskopa u Valjevu jer je takav objekat u to vreme bio nešto potpuno nepoznato, tridesetih godina situacija je bila sasvim drugačija. Valjevska opština je od vlasnika bioskopa ubirala prihode po osnovu propisanih taksi, ali oni su bili klimavi jer se obveznici nisu otimali da redovno plaćaju dažbine.
Prema dostupnoj dokumentaciji, tokom 1933. godine vlasnici bioskopa u Valjevu dugovali su opštinarima 4.080 dinara. To je bio najveći dug u poređenju sa drugim neplaćenim taksama, izuzev neplaćenih dažbina za uklanjanje smeća u iznosu od 13.300 dinara. Tri godine kasnije, vlasnici bioskopa su dugovali 1.600 dinara, što je ovog puta bilo zanemarljivo u odnosu na dugovanja po osnovu kirija za lokale (121.329 dinara) i od opštinskih prireza (540.000 dinara). Ali, ni dugovi za rad bioskopa nisu zaustavili prikazivanje novih filmova.
Kada je vlasnik kafane „Srbija” Tiosav Blagojević organizovao proslavu povodom 30 godina rada prvog bioskopa u Valjevu, novinarima je saopštio da je tokom tog perioda ukupno bilo održano 10.000 projekcija sa više od 2.500 filmova, koje je pogledalo preko milion ljudi. Povodom jubileja, bioskopu „Kod Blagojevića” čestitke su uputile filmske kuće iz Beograda i Zagreba, ali i Paramount Pictures, Metro-Goldwyn-Mayer i drugi holivudski velikani.
Zorica Žarković
Biznis & finansije 240/241, decembar 2025/januar 2026.
Foto: GPimages, Depositphotos