U Sjedinjenim Američkim Državama, ali i u samoj Evropi, široko je rasprostranjeno uverenje da evropska ekonomija živi od stare slave i da ubrzano zaostaje za Amerikom i Kinom.

Takav strah podstakao je i izradu brojnih evropskih ekonomskih analiza, među kojima se posebno izdvaja izveštaj bivšeg predsednika Evropske centralne banke Marija Draghija iz 2024. godine, posvećen budućnosti evropske konkurentnosti.

Međutim, podaci pokazuju da je stvarna slika mnogo složenija, navodi se u analizi Financial Timesa, zasnovanoj na argumentima nobelovca Paula Krugmana i ranijem istraživanju ekonomiste Setha Ackermana.

Nema dileme da su Sjedinjene Države već dugo neprikosnovene u razvoju naprednih digitalnih tehnologija, posebno veštačke inteligencije. Americi dodatnu prednost daje činjenica da predstavlja jedinstvenu državu, sposobnu da brzo mobiliše kapital, institucije i druge instrumente nacionalne moći.

Ipak, ekonomska snaga nije jedino mjerilo kvaliteta života.

Kada se posmatra šira slika ljudskog blagostanja, Sjedinjene Države ne djeluju kao neprikosnoveni pobednik.

Očekivani životni vijek muškaraca u SAD-u tokom 2024. godine iznosio je 76,5 godina, dok je prosjek u drugim uporedivim razvijenim državama bio 80,5 godina.

Kod žena je očekivani životni vek u SAD-u bio 81,4 godine, u poređenju sa prosekom od 84,8 godina u drugim zemljama sa visokim prihodima. Razlika je posebno upečatljiva jer Amerika na zdravstvo izdvaja znatno veći dio bruto domaćeg proizvoda od evropskih zemalja.

Velike razlike postoje i u pogledu bezbednosti.

Stopa ubistava u SAD-u tokom 2023. godine iznosila je 5,9 na 100.000 stanovnika. U Francuskoj je iznosila 1,3, a u Nemačkoj svega 0,9.

Sjedinjene Države imale su i 542 zatvorenika na 100.000 stanovnika, u poređenju sa 130 u Francuskoj i 69 u Nemačkoj.

Kada se, umesto isključivo novca i proizvodnje, analiziraju zdravlje, bezbednost i kvalitet života, teško je zaključiti da su SAD nesporno uspješnije od Evrope.

Ključno pitanje je, ipak, kako se Evropa i Amerika porede prema sposobnosti proizvodnje roba i usluga, odnosno prema bruto domaćem proizvodu.

Krugman ukazuje na naizgled neobičan paradoks.

Postoje dva osnovna načina poređenja ekonomija: praćenje rasta realnog BDP-a po stanovniku tokom određenog perioda i poređenje relativnog nivoa BDP-a po stanovniku u konkretnoj godini.

Kada se posmatra rast od 2000. godine, američka ekonomija ostvarila je znatno bolje rezultate od eurozone.

Međutim, kada se analizira relativni BDP po stanovniku, zaključak je drugačiji. BDP po stanovniku eurozone nije smanjen u odnosu na američki, već je, prema ovoj metodologiji, čak povećan.

Postavlja se pitanje kako jedna ekonomija može rasti brže od druge, a da na kraju ne postane relativno bogatija nego što je bila na početku posmatranog perioda.

Odgovor se krije u razlikama između onoga što statistika meri i načina na koji to radi.

Posebno je značajna uloga tehnološkog sektora.

Tehnologija je činila oko 9,2 odsto američkog BDP-a, u poređenju sa 5,4 odsto BDP-a Evropske unije. Iako predstavlja relativno mali dio ukupne ekonomije, razlika u veličini ovog sektora objašnjava gotovo polovinu razlike u rastu produktivnosti između SAD-a i EU.

Istovremeno, rast produktivnosti evropskog tehnološkog sektora statistički je prikazan kao sporiji od američkog.

Kada se saberu razlike u veličini sektora i izmerenoj produktivnosti, tehnologija je odgovorna za više od polovine ukupnog jaza u rastu BDP-a po stanovniku između dvije ekonomije.

To znači da američka prednost nije ravnomerno raspoređena kroz celu ekonomiju, već je snažno koncentrisana u jednoj oblasti.

U sektorima izvan tehnologije, koji predstavljaju ogromnu većinu i američke i evropske ekonomije, rast produktivnosti bio je prilično sličan.

Deo američke prednosti može biti povezan i sa načinom merenja cena i kvaliteta tehnoloških proizvoda.

Izuzetno visok statistički rast produktivnosti u američkom tehnološkom sektoru zavisi od takozvanih hedonističkih korekcija cena. Njima se pokušava izračunati koliko za potrošače vredi, na primer, veća procesorska snaga računara ili poboljšanje karakteristika drugih uređaja.

Takve procene su neizbežne, ali i veoma nesigurne.

Zbog toga je veći rast produktivnosti američkog tehnološkog sektora, a posredno i američkog BDP-a po stanovniku, delimično rezultat metodološke procene.

To ne znači da su podaci pogrešni, već da ih ne treba tumačiti kao potpuno precizan i nesporan dokaz ekonomskog zaostajanja Evrope.

Poređenje BDP-a po stanovniku prema paritetu kupovne moći predstavlja pouzdaniji način merenja životnog standarda između zemalja.

Umjesto poređenja današnjeg automobila sa vozilom proizvedenim prije 20 godina, ova metodologija poredi automobile, proizvode i usluge koji se u SAD-u i Evropi nude u istoj godini, a zatim ih vrednuje po uporedivim cenama.

Svetska banka takva poređenja sprovodi kroz Program međunarodnih poređenja duže od pola veka.

Nominalni BDP po stanovniku, izražen prema tržišnim kursevima, može biti veoma nestabilan. Osim toga, često pogrešno prikazuje vrijednost netržišnih usluga, kao što su zdravstvo i obrazovanje, koje se u Americi i Evropi finansiraju i obračunavaju na različite načine.

Kod relativno sličnih ekonomija, kakve su američka i evropska, poređenje prema kupovnoj moći trebalo bi da pruži znatno realniju sliku.

Suštinsko objašnjenje ekonomskog paradoksa jeste da američki tehnološki sektor stvara neku vrstu globalnog javnog dobra.

Najnaprednije tehnologije nastaju uglavnom u SAD-u, ali ih istovremeno koriste kompanije i stanovništvo širom sveta.

Evropske firme i građani imaju pristup američkom softveru, platformama, procesorima, uređajima i sistemima veštačke inteligencije. Zbog toga tehnološki napredak ostvaren u Americi povećava produktivnost i životni standard i van granica SAD-a.

Vlasnici američkih tehnoloških kompanija ostvaruju najveći dio finansijske koristi, ali se praktične koristi njihovih proizvoda šire na globalnu ekonomiju.

To pomaže da se objasni zbog čega američki BDP statistički raste brže, dok se relativni životni standard Evropljana ne pogoršava u istoj mjeri.

Zaključak analize nije da Evropa nema ozbiljan problem.

Evropska unija je tehnološki slabija, ima manje globalnih digitalnih kompanija i znatno više zavisi od inovacija i resursa razvijenih u Sjedinjenim Državama.

Evropa, međutim, ne zaostaje dramatično za Amerikom kada se posmatraju relativni životni standard i ukupno ljudsko blagostanje.

Njena najveća slabost nije nužno sporiji ekonomski rast, već zavisnost od pristupa američkoj tehnologiji, kapitalu i bezbednosnoj infrastrukturi.

Zbog toga najveće pretnje evropskoj budućnosti možda nijesu isključivo ekonomske. Mnogo ozbiljniji izazovi odnose se na bezbednost, odbranu i sposobnost evropskih država da samostalno zaštite svoj politički i ekonomski model.

Pravilnikom, na osnovu Zakona o porezu na emisije gasova sa efektom staklene bašte, definisani su obrasci, način njihovog popunjavanja, kao i pravila za vođenje evidencije o investicijama koje doprinose smanjenju emisija CO₂, piše Biznis.rs.

Svi novčani iznosi u prijavi iskazuju se u dinarima, bez decimala, osim iznosa poreza po toni ugljen-dioksida ili ekvivalenta ugljen-dioksida, koji se unosi sa dve decimale.

I količine emitovanih gasova iskazuju se u tonama CO₂ ekvivalenta, takođe sa dve decimale.

Sam obrazac prijave sastoji se iz više celina. U njemu se navode podaci o prijavi, poreskom obvezniku, podnosiocu prijave, eventualnom poreskom punomoćniku, dodatni podaci o vrsti poreske obaveze, kao i obračun same poreske obaveze.

Poseban deo odnosi se na priloge i dokaze koji se dostavljaju uz prijavu.

Uz poresku prijavu obavezno se prilaže i obrazac za obračun ukupne emisije tokom poreskog perioda. U njemu se objedinjeno prikazuju podaci za sva postrojenja obveznika.

U obrazac se unosi ukupna količina emitovanih gasova, zbir referentnih emisija za sva postrojenja, kao i poreska osnovica, koja predstavlja razliku između ukupnih i referentnih emisija, pri čemu ona ne može biti manja od nule.

U obračun ukupnih ulaganja ne ulazi porez na dodatu vrednost ukoliko poreski obveznik ima pravo na odbitak prethodnog PDV-a. Sa druge strane, priznaju se troškovi izrade projektno-tehničke dokumentacije, nabavke usluga, kao i izvođenja radova koji su neposredno povezani sa realizacijom mera za smanjenje emisije gasova sa efektom staklene bašte.

Jedan od osnovnih uslova za korišćenje poreskog kredita jeste uredna evidencija svih finansijskih sredstava uloženih u projekte i aktivnosti koje doprinose smanjenju emisije CO₂ ekvivalenta.

Evidencija se vodi u obliku posebnog evidencionog lista za svaki projekat.

U njoj se, između ostalog, navode svi finansijski dokumenti koji se odnose na konkretno ulaganje, uključujući broj i datum dokumenta, naziv i PIB dobavljača, iznos bez PDV-a, kao i podatke o datumu i načinu plaćanja.

Ukoliko poreski obveznik u istom poreskom periodu realizuje više projekata za koje koristi poreski kredit, za svaki od njih mora biti popunjena posebna evidencija.

Evidencija se može voditi u papirnoj ili elektronskoj formi, ali bez obzira na način vođenja, mora biti sačuvana zajedno sa kompletnom pratećom dokumentacijom do isteka zakonskog roka zastarelosti za utvrđivanje i naplatu poreske obaveze, u skladu sa Zakonom o poreskom postupku i poreskoj administraciji.

Posebno je naglašeno da se evidencija vodi hronološki za svaki projekat i da mora biti usklađena sa finansijskom, računovodstvenom i drugom dokumentacijom.

Na osnovu tih podataka poreski organ mora biti u mogućnosti da nesmetano proveri vezu između izvršenih ulaganja i iskorišćenog poreskog kredita.

Analitički obrazac popunjava se posebno za svaku investiciju ili projekat. U njemu se navodi naziv projekta, vrsta ulaganja – bilo da je reč o nabavci opreme, izgradnji ili modernizaciji postrojenja, rekonstrukciji ili tehnološkom unapređenju – kao i detaljan opis investicije i njen cilj.

Pored toga, unosi se period realizacije projekta, odnosno datumi početka i završetka radova.

Ako projekat nije završen do kraja poreskog perioda, evidentira se samo datum početka realizacije.

Obveznici su dužni da prikažu i ukupnu vrednost investicije ostvarene tokom poreskog perioda, kao i deo ulaganja koji se neposredno odnosi na smanjenje emisija gasova sa efektom staklene bašte.

Upravo ti podaci predstavljaju osnov za obračun poreskog kredita koji se može koristiti u skladu sa zakonskim uslovima.