Drugu godinu zaredom bankarski sektor se protegao i po dužini i po širini, ostvarujući rekordne rezultate poslovanja. Ovom učinku doprinele su i dalje povišene kamate, skromna cena depozita i nezajažljivi tarifnici banaka kada su u pitanju naknade i provizije. Ovdašnjim bankama poslednjih godina ide toliko dobro da se i ne trude da diversifikuju poslovanje.

Dok banke u svetu ove godine beleže rast zahvaljujući pre svega trgovini hartijama od vrednosti i investicionom bankarstvu jer su zarade iz kreditnog poslovanja još prošle godine „udarile u plafon“, banke u Srbiji nemaju takve ambicije. Nijedna banka nije napravila istinski iskorak u investiciono bankarstvo ni posle više od 20 godina od kada se formiralo domaće finansijsko tržište. Vrhunac razvoja u toj oblasti ostali su keš fondovi, kao odgovor banaka na mogući odliv depozita i lansiranje mini obveznica kako bi se krediti postojećih klijenata prikazali u drugačijem ruhu.

Ukratko, ovdašnjim bankama poslednjih godina ide toliko dobro da se i ne trude da diversifikuju poslovanje, i odmaknu se od komercijalnog bankarstva, ubiranja visokih prihoda od kamata, te naknada i provizija uvek spremnih da dodatno podebljaju krajnji rezultat. Istina, ovdašnje finansijsko tržište nikada nije ni imalo drugi epitet do „bankocentrično“, ali su u poslednjih desetak godina utihnule sve nade da bi moglo doći do bilo kakve promene. O tome ne govore samo astronomske profitne marže u sektoru, već i kvalitet usluge koji odavno najbolje opisuje floskula da još uvek nije pronađen korisnik bankarskih usluga koji je promenom banke pronašao i rešenje svoga problema.

Zarada opstaje

Svako ko je pomislio da su prošlogodišnji oštar ciklus obaranja kamata Evropske centralne banke (ECB) i početak smanjenja kamata Narodne banke Srbije (NBS) označili i početak kraja visoke profitabilnosti domaćih banaka, prilično se ogrešio u proceni. Istina, ovome je doprinela i ovdašnja centralna banka koja je, usled tinjajuće inflacije koja se tvrdoglavo odupire ciljanom koridoru, još u septembru zaustavila pad kamata i više od godinu dana referentnu stopu drži na relativno visokom nivou od 5,75 procenata.

Ovakvo okruženje nije umnogome okrnjilo kreditno poslovanje bankarskog sektora u prvih šest meseci. Neto prihod od kamata oslabio je tek 3,4% u odnosu na rekordni prošlogodišnji rezultat i dostigao je nivo od 121,7 milijardi dinara. S druge strane, neto prihod od naknada i provizija nastavio je da raste solidnom stopom od skoro 10 procenata i dostigao je 47,4 milijarde dinara. Od predpandemijske 2019. godine ovaj pokazatelj poslovanja banaka više je nego dupliran, uprkos jednogodišnjem „zamrzavanju“ bankarskih tarifnika u sezoni 2022/23. godina.

Troškovi po kreditnim gubicima banaka ostali su više nego skromni, premda su porasli odnosu na isti period prošle godine za 26%. Ovaj neto rashod dostigao je 3,4 milijarde dinara u odnosu na prošlogodišnjih 2,7 milijardi dinara. Nivo nenaplativih kredita ostao je na nivoima oko istorijskog minimuma – oko 1,7% kada je u pitanju privreda, odnosno 3% u sektoru stanovništva.

Sveukupno, neto profit bankarskog sektora u periodu januar-jun za nepuna dva procenta bio je veći u odnosu na lani i dostigao je 90,7 milijardi dinara (oko 775 miliona evra). Prikazano u investicionim pokazateljima ovaj rezultat postaje još impresivniji – prinos na kapital bankarskog sektora ostao je iznad nivoa od 20 procenata i više nego dvostruko iznad prosečnog učinka evropskih banaka.

Kreditiranje po nuždi

Kreditna aktivnost na kraju juna tekuće godine dostigla je dvocifrenu stopu rasta, nakon što je kreditiranje stanovništva, pre svega u vidu gotovinskih kredita, neutralisalo skroman rast kreditiranja privrede.

Ukupni domaći krediti u junu porasli su 10,8% na godišnjem nivou, vođeni kreditiranjem stanovništva koje je skočilo 14 procenata, dok je kreditiranje privrede poraslo 7,1% na godišnjem nivou.

Posmatrano po namenama, rast kreditiranja privrede predvode krediti za likvidnost i obrtna sredstva koji su dostigli udeo od 48 procenata u ukupnim kreditima privredi. Prosečna kamatna stopa na novoodobrene dinarske kredite u drugom tromesečju smanjena je na 6,5%, dok su isti plasmani vezani za evro pojeftinili na 4,9%.

I dok su privrednici uglavnom odlazili na bankarske šaltera radi održavanja likvidnosti, stanovništvo je iz sličnih pobuda mahom povlačilo gotovinske kredite. Neto prirast kredita stanovništvu tokom drugog tromesečja bio je najveći još od trećeg tromesečja 2008. godine i iznosio je 90,9 milijardi dinara. Ovome je doprinela rekordna realizacija gotovinskih kredita (46,8 milijardi dinara), koji su u ukupnim kreditima dostigli udeo od skoro 47 procenata. Prosečna kamata na novoodobrene dinarske kredite stanovništvu smanjena je na 9,7%, dok je cena kreditiranja vezana za evro pojeftinila na 4,9 procenata.

Rastu kreditne aktivnosti doprinela je i sama država, koja postaje sve veći zajmoprimac od poslovnih banaka, povlačeći kredite za realizaciju pre svega infrastrukturnih projekata. Država je na kraju juna imala kreditno zaduženje kod poslovnih banaka (i domaćih i stranih) od oko 4,2 milijarde evra, a domaće banke su cenu kredita uglavnom vezivale za Belibor, uz kreditnu maržu od 2,5%, što u ovom momentu daju ukupnu kamatu od oko 7,2 procenta.

Banke su na ovaj način zaokružile svoju dominaciju na domaćem finansijskom tržištu. Osim što nemaju konkurenciju u ponudi finansijskih usluga, sada je i sam regulator (država) postao jedan od najvažnijih direktnih klijenata banaka. Od tri glavna izvora zaduživanja države – evroobveznice, dinarske dužničke hartije i krediti – veliki deo otpada na domaće poslovne banke, pa je veliko pitanje koliko moći ostaje regulatoru da kontroliše cenu i kvalitet usluga ovih dominantnih igrača na finansijskom tržištu.

NBS preuzima socijalnu funkciju?

Sveopštem naletu populizma i demagogije domaće ekonomske politike nije se oduprla ni ovdašnja centralna banka, koja nastoji da podstakne kreditiranje stanovništva sa nižim primanjima. Kako je NBS navela, cilj mera koje su stupile na snagu 15. septembra je „ambijent u kojem će građani moći da koriste bankarske proizvode uz nesmetanu redovnu otplatu kredita“.

Ponuda ovih kredita namenjena je zaposlenima i penzionerima čija su mesečna primanja manja od 100 hiljada dinara, što obuhvata preko polovine zaposlenih i najveći deo penzionera. NBS je kao cilj postavila pojeftinjenje gotovinskih kredita za tri procenta poena, odnosno 0,5 procentnih poena kada je u pitanju kamata na stambene kredite. Banke su prinuđene da sačine posebnu ponudu kada je u pitanju ova vrsta usluge, koja će trajati 12 meseci uz besplatnu obradu kredita.

NBS u prvoj godini očekuje uštede za građane, za gotovinske i potrošačke kredite, do 12 milijardi dinara (oko 100 miliona evra), što bi se moglo oceniti kao paušalno „oporezivanje“ vanredno visokih profita u sektoru. Banke se očekivano nisu oglašavale, ne računajući državnu Poštansku štedionicu koja je „na sva zvona“ podržala ovu socijalnu kampanju države resursima tržišnih učesnika, ovaj put banaka. U ovoj više nego vidljivoj propagandnoj akciji, barem široj javnosti ostaće nevidljive posledice – a one će se pre svega odraziti na cene drugih bankarskih usluga s obzirom da ovaj program, iako površno posmatrano to tako izgleda, sigurno neće platiti banke.

Nenad Gujaničić

Biznis Top 2024/25 u izdanju časopisa Biznis i finansije, novembar 2025. 

Foto: 3dmentat, Depositphotos

Budžetski deficiti Francuske i Velike Britanije postaju neodrživi, pa se postavlja pitanje ko će ih spašavati ukoliko vlasti ne uspiju staviti rastući dug pod kontrolu. U Parizu i Londonu sa zavišću gledaju na Japan čiji je dug dostigao 235 posto BDP-a, ali još nisu propali.

Trajanje francuskih vlada počinje da se mjeri satima. Sebastijan Lekorn za sada drži rekord, jer mu je vlada pala nakon 17 sati. Ali, zato je on postavio novi lični rekord, nakon pada prve vlade po drugi put je postao premijer – sa neizvjesnim rokom trajanja. Francuska je iz političke krize ušla u krizu čitavog sistema, gdje su smjene premijera kao na pokretnoj traci samo simptom, dok je stvarni problem budžet, tačnije hronični manjak prihoda.

Zadnji put Francuska je imala suficit budžeta prije više od pola vijeka, 1974. godine, prije nego što je Emanuel Makron rođen. Od tada pa do danas, većina vlada pokušavala je da manjak prihoda rješava kroz zaduživanje ili povećanje poreza. Kada je 2017. godine Makron postao predsjednik, riješio je da radikalnim mjerama transformiše francusku ekonomiju.

Kao i svaki drugi bankar i Makron je spas vidio u smanjenju poreza na najbogatije, kako bi „kreatori radnih mjesta“ poveli ekonomiju na put rasta i blagostanja, te u podizanju starosne granice za odlazak u penziju sa 62 na 64 godine, kako bi se smanjila socijalna davanja.

Poreske olakšice povećale su bogatstvo najbogatijih i rupu u budžetu jer kao i obično, rast prihoda kroz navodne povećane investicije, nikada se nije materijalizovao. Penziona reforma koju je Makron smatrao svojim životnim postignućem, nametnuta je uprkos višemjesečnim masovnim protestima.

Dug se oteo kontroli

Rezultat ovih eksperimenata je budžetski deficit koji je u prošloj godini narastao na 5,8 posto bruto društvenog proizvoda, dok je ukupan dug narastao na 113,2 posto bruto društvenog proizvoda, što je u apsolutnom iznosu 3.400 milijardi eura. Tako će ove godine, na otplatu duga iz francuskog budžeta biti izdvojene 53 milijarde eura, dok bi taj iznos do 2029. godine mogao narasti na 112 milijardi eura. Time se teret otplate enormnog duga pretvara u kamen oko vrata za čitavu francusku ekonomiju.

Ekonomisti navode da bi sa uvođenjem poreza od dva posto za one koji imaju više od 100 miliona eura imovine, budžet dobio ekstra 20 milijardi eura i taj bi porez pogodio samo oko 1.800 domaćinstava u Francuskoj. Šanse da se ovaj porez uvede su minimalne sa postojećom vlašću.

Iznos za otplatu duga u narednim godinama mogao bi biti i veći od očekivanja. Kamate na nove pozajmice, kako bi se otplaćivali prispjeli dugovi, rastu uporedo sa rastom političke nestabilnosti i neizvjesnosti da li će se trend rasta zaduživanja preokrenuti. Radi se o zatvorenom krugu, francuska vlada socijalni mir kupuje novim zaduživanjem, jer radikalna kresanja socijalnih izdvajanja ne mogu proći. Sa rastom zaduživanja raste i teret otplate duga, što opet smanjuje raspoloživa budžetska sredstava za finansiranje ostalih potreba.

U volju i sposobnost francuske vlasti da napravi radikalne rezove malo ko vjeruje, pa se po prvi put mogu čuti i pitanja da li će Francuska morati tražiti pomoć od Međunarodnog monetarnog fonda (MMF).

U pokušaju da se održi na vlasti i usvoji budžet za 2026. godinu, najnoviji francuski premijer pristao je da do daljnjeg zamrzne povećanje starosne granice za penzionisanje sa 62 na 64 godine, kako bi kupio podršku socijalista. Hoće li to biti dovoljno da se spasi budžet i vlada, tek će se vidjeti.

Sjenka MMF-a nad Francuskom

Do prije nekoliko godina, sama ideja da bi velika i bogata evropska država mogla biti prisiljena da traži od MMF-a da je spašava zvučala je kao vic. Tradicionalno, MMF je bio babaroga zadužena da dovodi u red siromašne države, koje su se našle u situaciji da više ne mogu plaćati svoje dugove. U zamjenu za pozajmicu, MMF je uvijek tražio isto, smanjenje budžetske potrošnje a posebno socijalnih davanja, plata u javnom sektoru, povećanje poreza, privatizaciju, dok su ceh na kraju uvijek plaćali najsiromašniji.

U slučaju Francuske, zaključak analitičara je da do uvođenja „privremene uprave“ pod rukovodstvom MMF-a ipak neće doći. Ne zato što vjeruju u sposobnost francuskih vlasti da same stave pod kontrolu javnu potrošnju, nego zbog činjenice da bi trebalo previše novca koji MMF ne bi mogao da priušti. Umjesto toga, na scenu bi stupila trojka, koju bi činila Evropske unija, Evropska centralna banka i MMF samo kao pojačanje.

EU bi mogla koristiti „European Stability Mechanism (ESM)“, koji je nominalno međuvladina organizacija koju čine članice euro zone. Ako baš „voda dođe do grla“, ESM bi mogao računati na maksimalno 500 milijardi eura, dok ECB u praksi može odštampati eura koliko bude trebalo. Svoj prilog dao bi i MMF, u formi nametanja nepopularnih zahtjeva za budžetska kresanja.

Ovaj scenario već je viđen tokom dužničke krize u EU, kada su mete iživljavanja bili Grčka, Portugal i Kipar i koji se do dana današnjeg nisu oporavili. Za vlasti u siromašnim zemljama Južne Amerike, Afrike i Evrope koje su tradicionalni klijenti MMF-a, ova organizacija je služila kao dobar izgovor za radikalna smanjenja javne potrošnje, gdje su političari građanima objašnjavali da „ne bi oni to uradili, ali ih MMF tjera“. U slučaju Francuske, političari koji ionako vide Francusku kao globalnu supersilu, teško da bi priznali da je MMF iznad njih.

Otplata britanskog duga skuplja od vojske

Osim Francuske, i u Velikoj Britaniji dijele iste probleme, anemičan rast, visoku zaduženost i rastući teret otplate duga, kao i bojazan da bi se na kraju i ovdje mogao pojaviti MMF. Za razliku od Francuske, Velika Britanija već je jednom, 1976. godine, bila prinuđena da, suočena sa finansijskim kolapsom, traži pomoć MMF-a, što je praktično otvorilo put dolasku na vlast Margaret Tačer i „tačerizmu“.

Britanska vlada takođe pokušava da smanji budžetski deficit kroz smanjenje socijalnih davanja i povećanje potrošnje za vojsku, ali im baš nešto i ne ide. Trenutno, ukupan dug je 96,3 posto BDP-a, a na servisiranje duga iz budžeta Velike Britanije odlazi 110 milijardi funti, dok se za odbranu izdvajaju 62 milijarde funti.

Iako laburistička vlada ima apsolutnu većinu u Parlamentu, predlog smanjenja socijalnih davanja, pogotovu za najsiromašnije, bio je previše radikalan i za poslanike vladajuće stranke, pa je vlada bila prinuđena da na kraju odustane od svojih prijedloga. U međuvremenu, ostvarene uštede na drugoj strani brzo su „pojeli“ povećani troškovi servisiranja duga, zbog rasta kamata uzrokovanih nervozom kreditora. Kreditori se počinju pitati koliko su daleko od tačke pucanja kada budžet postaje neodrživ, jer priliv ne može istovremeno pokrivati rastući teret otplate duga, socijalna davanja i rastuće troškove odbrane.

Japan kao ohrabrenje Parizu i Londonu

Kao i u slučaju Francuske, današnja ekonomija i budžet Velike Britanije su preveliki zalogaj za MMF. Kako Velika Britanija nije članica ni EU niti euro zone, ne može računati na direktnu pomoć od Evropskog stabilizacijskog mehanizma (European Stability Mechanism ), niti od ECB. Tako da jedino što im ostaje jeste da se u slučaju krize oslone na centralnu banku, Bank of England, i štampanje svježeg novca.

Loša vijest i za Francusku i za Britaniju je da bi se i zaduženost Njemačke drastično trebala povećati zbog najavljenog zaduživanja od 1.000 milijardi eura, što dovodi i do povećanja kamata na njemački dug. Kako kreditori kamate na njemački dug uzimaju kao osnovicu kod određivanja kamate na pozajmice Francuskoj i Britaniji, čak i ako oni zadrže status quo, svako povećanje kamate Njemačkoj automatski podiže cijenu novca i njima.

Dobra vijest je da ako se Francuska i Britanija porede sa Japanom, gdje dug predstavlja nekih 235 posto bruto društvenog proizvoda, onda je postojeći nivo njihovog duga gotovo zanemarljiv. To daje nadu političarima na vlasti da se možda može nastaviti po starom, jer dok njihov nivo duga sustigne japanski, to više neće biti njihov problem.

Dražen Simić

Biznis Top 2024/25 u izdanju časopisa Biznis i finansije, novembar 2025.

Foto: Mohamed Nohassi, Unsplash